بەرێوەبردن و بەڕێوبەر

به‌رێوه‌بردن و ئامانج له‌ به‌رێوه‌بردن چیه‌ ؟

ھەندێک جار گوێبیستی ھەندێک پرسیار دەبین و زۆرجاریش ئەم پرسیارانە بەمێشکماندا دێت کەوا

⊙ بەڕێوەبردن چییە؟
⊙ بەڕێوەبەر کێیە ؟

لێرەدا ھەوڵ دەدەین ئەم کارە ئاسان بکەین بەشێوەیەکی کورت وپوخت باسی بکەین ,
بۆ ئەوەی لای ھەر یەکێکمان وێنەیەکی گشتی دروست ببێت لەسەر پرۆسەی بەڕێوەبردن.

بەڕێوەبردن چییە؟

لە رووی رێکخستنەوە بەڕێوەبردن :
دەسکەوتی ئامانجە رێکخستنەکانە لە رێگای کەسەکان و ئەو کەرستانەی لەبەردەستی دایە .

بە پێناسەیەکی دیکە بۆمان دەردەکەوێت :
ئەو دەستکەوتەیە لە رێگەی بەجێ گەیاندنی ئەرکە سەرەکییەکان بەڕێوەبردن بەدەستمان دەکەوێت

ئەوانیش ⬇

پلان دانان
❷رێکخستن
❸بڕیاردان
❹ئاڕاستەکرن ( سەرکردە و پەیوەندی )
❺چاودێری کردن

ـ بەڕێ وە بردن ـ
ئامانجێک بوونی هەیە
تۆش لەگەڵ سەرجەم پێداویستەکان
بەڕێوەیان ئەبیت بۆگەیشتن بەوئامانجەی دانراوە .

ئامانج لە فێربوونی بەڕێوەبــردن چییە؟

ئامانجی کەسی لە فێربوونی کاری بەڕێوەبردن دابەش دەبێت بۆ دوو بەش.
❶ـ پەرەپێدانی تواناکانت .
❶ـ گەشەپێدانی پێشکەوتنی تاکەکەسیت.

ئامانجی کەسی خاوەن کار لە فێربوونی کاری
بەڕێوەبردن

❶ـ پەرپێدان و دەسکەوت و قازانجی زیاتر
❷ـ بوون بە دامەزراوەیکی سەردەمی و خاوەن
توانا و چاکی لە بەڕێوەبردندای کارەکەت

بەڕێوەبەر کێیە؟

بەدڵنیاییەوە تۆ بنەماکانی بەڕێوەبردن لەکارو ژیانی خۆت جێبەجێ دەکەیت ,
بەڵام جێبەجێکردنی پشت بەو کارە دەبەستێت کە تۆ ئەنجامی دەدەیت, کاتێک تۆ لەگەڵ چەند کەرستەیەکی دیاریکراو کار دەکەیت دەتوانی پێنج بنەماکەی بەڕێوەبردن بەکار بێنیت , بەڵام لەھەندێک حاڵەت دەتوانی دووان یان سێیان لەو ئەرکانە بە جێبگەینیت.
بۆیەدەتوانین بلێین بەڕێوەبەر بەرپرسی یەکەمی جێ بەجێکردنی ئامانجەکانی رێکخراوە بەپشتن بە کۆمەلێ کەس و کەرەستەی دابین کراو
بۆیە دەتوانین بلێین (بەڕێوەبردن ئەگەر هەموو شتێ نەبێ لەهەموو شت بوونی هەیە ….بەڕێوەبەریش دڵی بەرێوەبردنە).

 

نوسینی : احمد فارس شوانی – قوتابی کۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابووری
پێداچونەوە: هیشام ارزو – ماموستای زانکۆ

 

جیهانگیری

ڕاپۆرتێك له‌سه‌ر ((جیهانگیری)

پیشه‌كی
ئه‌م توێژینه‌وه‌ بچوكه‌ كه‌ده‌رباره‌ی دیارده‌یه‌كی گه‌وره‌ كراوه‌ ، بریتیه‌ له‌ ته‌قه‌لایه‌كی بچوك بوناساندی ئه‌م دیارده‌یه‌ ، خۆی له‌ خۆیدا ناساندنی وه‌ها دیارده‌یه‌ك پێویستی به‌ چه‌ندنین كتێب و نوسراوی گه‌وره‌و به‌ پێز هه‌یه‌ ، تاوه‌كو بتوانین په‌ی به‌ هه‌موو ڕوه‌ ناوه‌كی و ده‌ره‌كیه‌كانی به‌رین و هه‌روا به‌سانای به‌سه‌ریدا نه‌گوزه‌رێین .
جیهانگیری دیارده‌یه‌كی كه‌ چه‌ندین ڕوی له‌یه‌ك جیاوازو ڕوی ئاشكراو نهینی هه‌یه‌ ، وه‌ك ئه‌وه‌ی زۆر له‌ وتوێژه‌ره‌وانه‌ كه‌ بڕوایان به‌م دیارده‌یه‌ هه‌یه‌ به‌پێویستی یه‌كی گرنگی سه‌رده‌می ده‌زانن و لایان وایه‌كه‌ پێشكه‌وتنی ئابوری و ڕزگاری بونی ده‌وڵه‌ته‌ دواكه‌وتوه‌كان له‌و دۆخه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ خوی له‌ناو ئه‌م دیارده‌یه‌دا حه‌شارداوه‌ ، به‌ڵام تێڕوانینێكی دیكه‌و جیاواز ده‌بینرێت بۆ ئه‌م دیارده‌یه‌ ئه‌ویش هه‌ندێك توێژه‌ری دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌به‌توندی به‌گژ
جیهانگیریدا ده‌چنه‌وه‌ و پێیان وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ته‌نها سیاسه‌تی خورئاواو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكایه‌ بۆئه‌وه‌ی هه‌یمه‌نه‌بكه‌ن به‌سه‌ر جیهاندا و خامۆش كردنی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی لای گه‌لانی جیهان سیّیه‌م.

 

مانایی جیهانگیری
زۆر له‌زانا و بلیمه‌ته‌كانی جیهان هه‌وڵی شیكردنه‌وه‌و ڕاڤه‌كردنی ئه‌م زاراوه‌یان داوه‌ . بۆ ئه‌وه‌ی تێگه‌شتن و ئاشانا بونی ئاسان بكه‌ن ، مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانی عه‌وله‌مه‌ش بخه‌نه‌ ڕوو.
ئه‌و زاراوه‌ی كه‌له‌ ئینگلیزیدا بۆدیارده‌ی جیهانگیری به‌كارده‌هێنرێت (globalization)
واته‌ به‌جیهانی بون یاخود جیهانگیری كه‌ ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌وشه‌ی ئینگلیزی (global) واته‌ گۆی زه‌مین وه‌رگیراوه‌ نه‌ك وشه‌ی (world) واته‌ جیهان یان (universal) واته‌ بونه‌وه‌ر ( الكون ) بۆیه‌ زۆرێك له‌لێكۆڵه‌ره‌ عه‌ره‌به‌كان پێان وایه‌ كه‌ده‌بێ‌ زاراوه‌ی (العولمه‌ ) بگۆرنه‌وه‌ به‌ ( الكوكبه‌ ) به‌و پێیه‌یی جیهانگیری تایبه‌ت نیه‌ به‌ بونه‌وه‌ر به‌ڵكو تایبه‌ت به‌گوی زه‌وی .
به‌جیهانی كردن زاراوه‌یه‌كه‌ به‌ومانایه‌ دێت كه‌جیهانبكرێت به‌ یه‌ك جیهان ، یه‌ك ئاراسته‌بێت و له‌ چوارچێوه‌ی یه‌ك شارستانیه‌تدا بێت و له‌به‌ر ئه‌وه‌ پیًیشی ده‌گوترێت گه‌ردونی یان هه‌ساره‌یی. جیهانگیری زاراوه‌یه‌كی نوێیه‌,له‌زمانی ئینگلیزی له‌وشه‌ی global))واته‌ جیهانی یان نێوده‌وله‌تی وه‌رگیراوه‌,زۆرجارله‌گه‌ل وشه‌ی(گوند)داكۆده‌كرێته‌وه‌,بۆیه‌ده‌بێته‌,واته‌ گوندێكی جیهانی.سه‌ره‌تا به‌مانایی ڕزگاركردنی ئاڵوگۆری بازرگانی ده‌گه‌یاند له‌ هه‌موو كۆت وبه‌ندێكی گومورگی ، مانا به‌جیهانی بونی كه‌ل و په‌لی ده‌گه‌یاند ، یاخود مانای ئه‌و شتومه‌كانه‌ی ده‌گه‌یاند كه‌له‌سه‌ر ئاستی گۆی زه‌وی له‌نیوان خویاندا كێ بركێیان له‌سه‌ره‌ ، نه‌ك له‌سه‌رئاستی بازار هه‌رده‌وڵه‌تێك به‌جیا له‌ده‌وڵه‌تێكی تره‌ ، مانای كردن جیهان به‌یه‌ك بازاڕی كراوه‌ بۆكێ‌ بڕكێی نێو ده‌وڵه‌تی له‌نیوان هه‌موو كه‌ل و په‌له‌ جیهانیه‌كاندا .
هه‌روه‌ها به‌مانای نه‌مانی سنوری جوگرافیا نیوان ده‌وڵه‌ته‌كان دێت و كۆكردنه‌وه‌یان له‌ناو یه‌ك جیهاندا دێت ، ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر له‌ ڕابردودا وه‌ك خه‌یاڵ ته‌ماشا كرابێت و تێیڕوانڕابێت ئه‌وا له‌م سه‌رده‌مه‌دا به‌رجه‌سته‌بووه‌ . هه‌ڵبه‌ت ئه‌وداهێنراوه‌ ته‌كنۆلۆژیانه‌ی سه‌رده‌م و كرانه‌وه‌ی بازاڕه‌كانی جیهان له‌به‌رده‌م كه‌ل وپه‌لی جیهانیدا ، بو به‌هۆی په‌یوه‌ستیه‌ك و ئاڵۆزیه‌ك وتیكه‌ڵاویه‌كی گه‌وره‌ له‌نیوان گه‌لانی جیهاندا و دواتر دانیشتوانی سه‌ر ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ وه‌ك دانیشتوانی گوندیكی لێهاتوه‌ ،
به‌ڵام دواتر جیهانگیری له‌چوارچێوه‌ی ئابوریدا نه‌ مایه‌وه‌ به‌ڵكو سنوری ئابوری به‌زاند و چوه‌ ناو لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانی تر وه‌ك سیاسه‌ت و رۆشنبیری داب و نه‌ریت و تاوه‌ك گه‌ردون به‌ره‌و یه‌ك گوند به‌رێت .

 

پێناسه‌ی جیهانگیری
پێناسه‌یه‌كی وردو یه‌كگرتو نیه‌ كه‌ هه‌موو لێكۆڵه‌ره‌وه‌كان له‌سه‌ری رێك كه‌وتبن بۆیه‌ دوجۆر پێناسه‌ی بۆكراوه‌ یه‌كیان به‌ ئیجابی سه‌یری ده‌كات و ئه‌وی دیكه‌ به‌ سلبی سه‌یری ده‌كات .
دیونیك (dunning ) به‌پێی ئه‌م پێناسه‌یه‌ جیهانگیری بریتیه‌ له‌زیادبون و به‌هێزتربونی په‌یوه‌ندیه‌كانی نیوان گۆمه‌ڵگاو وڵاتان به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ سیسته‌م و یاسا ئابوری ئێستا زیاتر ڕێك بخات.
ئابوری ناس دكتۆر نه‌عیمه‌ شۆمان ده‌ڵێت : له‌سایه‌ی به‌جیهانیكردن ، وڵاتانی جیهان نه‌ك هه‌ر سه‌ربه‌خۆی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن به‌ڵكو ده‌چن به‌ره‌و كۆیله‌یی ، وڵاته‌كان قه‌رزارن هه‌موشیان وه‌ستاون له‌دانه‌وه‌ی قه‌رز ، هیچیشیان به‌ده‌ست نییه‌ له‌باره‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ی ده‌سه‌پێنرێت به‌سه‌ریاندا .

 

سه‌رهه‌ڵدانی جیهانگیری
سه‌رهه‌ڵدانی زاراوه‌ی جیهانگیری له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو له‌ ئه‌مریكاوه‌ سه‌ری هه‌ڵدا ، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ‌ كه‌ هه‌ر له‌م ساڵانه‌ دا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ به‌ڵكو ئه‌م دیارده‌یه‌ پاشینه‌یه‌كی دور و درێژی هه‌یه‌ ،
له‌ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌م كه‌ له‌ئه‌وروپاوه‌ سه‌ری هه‌ڵدا واته‌ دیارده‌یه‌كی ئه‌وروپی بو كه‌ ( ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی و ئه‌ڵمانی) بوو به‌ڵام له‌ئیستادا بوه‌ به‌دیارده‌یه‌كی ئه‌مریكی چونكه‌ له‌ئێستادا ویلایه‌ته‌یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا سه‌ركردایه‌تی ده‌كات . هه‌روه‌ها سه‌ره‌تای زێرینی یه‌كه‌می جیهانگیری ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م تاوه‌كو سه‌ره‌تای جه‌نگی زده‌هه‌م تاوه‌كو سه‌ره‌تای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ساڵی 1914 ز . چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌شدا شۆرشی ته‌كنۆلۆژیا هاتۆته‌ ئاراوه‌ ، كه‌ماوه‌كانی لێك نزیك كردۆته‌وه‌ ، وه‌ ئاسۆكانی هێناوه‌ته‌وه‌ یه‌ك بۆ یه‌كه‌م جار هێڵی ئاسنی و شه‌مه‌نده‌ نه‌فه‌رو ته‌له‌فزێون و پاپۆری بازرگانی و ته‌له‌گراف و ئۆتۆمبیل و ته‌نانه‌ت ڕۆژنامه‌ش ده‌ركه‌وت ، ئیتر ئه‌وروپا هه‌وڵی داوه‌ هه‌یمه‌نه‌ی بكات به‌سه‌ر جیهاندا له‌ڕێگه‌ ئیمپریالیزمه‌وه‌ یه‌ك جۆر شارستانیه‌تی خۆی بسه‌پێنی به‌سه‌ر جیهاندا .
به‌ڵام له‌ئێستا ئه‌م ئاراسته‌یه‌ گۆڕاوه‌ ، بۆیه‌ زۆربه‌ی بیرمه‌ندو زاناكان به‌م دیارده‌ی ده‌ڵێت به‌ئه‌مریكای بونی جیهانی ناوده‌به‌ن و وای ده‌ناسینن چونكه‌ له‌ئێستادا ئه‌مریكا هه‌وڵ ده‌دات كه‌ هه‌یمه‌نه‌بكات به‌سه‌ر جیهاندا.
هه‌روه‌ها گڵۆباڵیزه‌یشن دیارده‌یه‌كی نوێ‌ نیه‌ به‌ڵكو ئه‌وه‌ی نوێیه‌ ئه‌و ته‌كنیكه‌ هاوچه‌رخانه‌یه‌ كه‌له‌خۆی هه‌ڵده‌گرێت و ئه‌و توانای پێده‌به‌خشێت به‌هیزترین كلتوربێت ، كلتوری بێ هێز له‌ناوبه‌رێت و جیگایی بگرێته‌وه‌ .
ئه‌م دیارده‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ڕوی زاراوه‌ وشه‌یه‌كی نوێه‌ و تازه‌یه‌ وسه‌ره‌تایی سه‌رهه‌ڵدانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵان هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو ، به‌ڵام پێشینه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌مێژودا به‌هۆی داهێنراوه‌ ته‌كنۆلۆژیه‌كانه‌وه‌ كه‌داهێنراون ،بۆیه‌ ته‌نها له‌روی زاراوه‌ شتێكی نوێ یه‌.

 

جیهانگیری ئابوری
مه‌به‌ست له‌جیهانگیری ئابوری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بازاڕی نه‌ته‌وه‌یه‌كان په‌یوه‌ست بكرێن به‌ بازاڕی جیهانه‌وه‌ . وه‌ ئازاد كردنی بازاڕ و زیادبونی شمه‌ك و خزمه‌تگوزاری و وه‌زیاد بونی په‌یوه‌ندی ئاڵوگۆر له‌نیوان نه‌ته‌وه‌كان و قوڵبونه‌وی ئاڵوگۆری بازرگانی و هێنانه‌ ناوه‌وه‌ وه‌به‌رهێنان
ڕه‌نگه‌ ماركس گه‌وره‌ فه‌یلوسوف و ئابوری ناسی گه‌وره‌ی سه‌ده‌ی نۆزده‌ یه‌م یه‌كه‌م كه‌س بوبێت به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان جیهانگیری تێۆریزه‌كردبێت . ئه‌م گه‌وره‌ فه‌یله‌سوفه‌ له‌گه‌ڵَ فریدیك ئه‌نجلس دا له‌ مانفێستی كۆمۆنیستیدا باس له‌تواناو ویستی و ته‌ماحی بێ‌ ئه‌ندازه‌یی سه‌رمایه‌ده‌كات بۆ به‌جیهانی بوون . ئه‌و میكانیزمانه‌ نیشان ئه‌دات كه‌پاڵ به‌سه‌رمایه‌وه‌ ده‌نێت سنوره‌كانی ده‌وڵه‌ت ڕێگیره‌كانی بازاری نه‌ته‌وه‌ی و ماناكانی نیشتیمان و كلتوری به‌های ناوچه‌ی تێپه‌رێنێ‌ و هه‌موو جیهان وه‌ك بازاڕێكی یه‌كگرتوو وێنا بكات . له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ ماركس به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ گه‌یشتوه‌ كه‌سه‌رمایه‌ سنوره‌كان ناناسێت و هه‌ركه‌ له‌ گیرفانی سه‌رمایه‌داران چویه‌ده‌ره‌وه‌ ده‌شێت هه‌موو جیهان بكاته‌ نیشتیمانی خۆی.
ئه‌ڵبه‌ته‌ جیهانگیری كه‌ مه‌به‌ستێكی ئابوری ته‌واوی هه‌یه‌ ، كه‌هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی شۆرشی ته‌كنۆلۆژیا وه‌ كه‌ هۆیه‌كانی گواستنه‌وه‌ و فرۆكه‌ و كه‌شتی گواستنه‌وه‌و ته‌له‌فون و ئه‌نته‌رنێت ، ئه‌مانه‌ گه‌وره‌ترین كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌م دیارده‌یه‌ بون , به‌ڵام ئیتر هه‌ر له‌گه‌ڵ بڵاوبونه‌وه‌ی ئه‌م هۆكارانه‌دا سنوره‌ جوگرافیه‌كان جۆریك كاڵ بونه‌وه‌ی پێوه‌ی پێوه‌ ده‌بینرێت چونكه‌ ئه‌م داهێنراوانه‌ بونه‌ هۆی كرانه‌وه‌ی بازاڕه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كان و هه‌روه‌ها كرداری ئاڵوگۆری به‌رگێكی دیكه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ببینێت و تاوه‌كو به‌ره‌و به‌رفراوانیه‌كی گه‌وره‌ بچێت چونكه‌ ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌سازیه‌كان به‌رهه‌می خۆیان ده‌نارده‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ وڵاته‌ دواكه‌وتوه‌كان ، ئه‌مه‌ش پێویستی به‌لابردنی گومورگ و باج له‌ سه‌ر شمه‌كان بۆئه‌وه‌ی ئاڵوگۆرو ئاسان بكات ، به‌ڵام ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكرێت كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌سازی یه‌كان قازانجێكی بێ‌ شوماریان كرد له‌ جیهانگیری و چونكه‌ ده‌رگایی بازاڕی نه‌ته‌وه‌یه‌كان به‌ته‌واوی له‌به‌رده‌م ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌سازیه‌كاندا كرایه‌وه‌ جیهان وه‌ك بازاڕیكی گه‌وره‌ی لێهات بۆیان ، به‌ڵام پشكی ده‌وڵه‌ته‌ كانی جیهانی سێیه‌م له‌م ناوه‌نده‌دا ته‌نها په‌یامی هه‌ژاری پێبوه‌ بۆیان .
دو سه‌رنج هه‌یه‌ بۆ ئه‌م دیارده‌یه‌ ، كه‌سانێك هه‌ن كه‌باس له‌باشتر بونی جیهان ده‌كه‌ن كه‌وه‌ك تاقه‌ ده‌روازه‌یه‌كی گۆران و گه‌شه‌كردنی ده‌بینن ، كه‌سانی دی هه‌ن به‌رده‌وامی جیهانگیری وه‌ك كاره‌ساتێكی ئابوری گه‌وره‌ وێنا ده‌كه‌ن هه‌ن به‌چاره‌سه‌ری سیحری هه‌موو گرفته‌كانی داده‌نێن ، هه‌شن به‌ هۆكاری هه‌موو خراپه‌كاریه‌كانی داده‌نێن .
وه‌هه‌ندیكی تر وه‌ها جیهانگیری یان پێناسه‌ ده‌كرد كه‌ خۆشبه‌ختی له‌سه‌ر زوی مسۆگه‌ر ده‌كات و ئازادی و دیموكراسی بۆهه‌موو گه‌لان مسۆگه‌رده‌كات ، تاكو ئێستا هیجی نه‌كردوه‌ بێجگه‌ له‌زیادبونی ده‌وڵمه‌ندی ده‌وڵمه‌نده‌كان و هه‌ژاربونی هه‌ژاره‌كان نه‌بێت به‌پێی ئامارێكی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان نیوه‌ی دانیشتوانی جیهان بژێوی ژیانیان له‌ دوو دۆلار كه‌متره‌.
به‌م جۆره‌ ده‌بینین كه‌ جیهانگیری خاوه‌نی هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌یه‌ واته‌ ئیجابی بێت یان سلبی بێت ، به‌بۆچونی ئابوری ناسان له‌ دووسه‌د وڵاتی جیهان ته‌نها سی وڵات به‌چاكی له‌ جیهانگیریدا به‌شدارن كه‌بریتین له‌ وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژئاوا ، ئاسیایی ڕۆژهه‌ڵات ، ئه‌مریكای باكور ،
كه‌ ئه‌م ده‌وڵتانه‌ به‌باشی له‌دیارده‌ی جیهانگیری سود مه‌ند بون ، بێجگه‌ له‌وه‌ش ئه‌م دیارده‌یه‌ بوبه‌ هۆی گه‌وره‌ كردنی جیاوازی نیوان هه‌ژاران و ده‌وڵمه‌نده‌كان ، وه‌ هه‌ندێك كۆمپانیایی گه‌وره‌ په‌یدابوون كه‌داهاتیان به‌قه‌د هه‌موو وڵاتانی ئه‌فریقا ده‌بێت .

 

بةسوثاسةوة وةرطيراوة لة سايتيكي ئابوورى

پلانی ستراتیژی گەشتياری

پلانی ستراتیژی گەشتياری ڕۆڵێکی مەزن دەگێڕێت لە رێکخستن و هەماهەنگی ئاراستە و چاودێری و بەدواداچوونى سەرجەم ئەم چالاكيانەى دەيگريتە خۆى, لێرەدا تيشك دەخەينە سەر پلانی ستراتیژی گەشتياری لە ڕووی گرنگی و پێويستی ئامانج و بوونييەوە.

پلانی ستراتیژی گەشتياری پلانێکی درێزخایەنە وەزارەتی گەشتوگوزار يان دەستە و بەرێوبەرايەتييە فەرمييەكانە دايدەرێزێت و, سەرنجی لەسەر چۆنيەتى گەيشتنە بە ئامانجی گشتگير و دوورمەوداى رێكخراو بە گشتى, بايەخ دەدات بە ئايندەى گەشتيارى ناوخۆى وڵات و سەرجەم ئامانجەكانى تايبەت بەمە دەستەبەر دەكات و, گەشەپێدانی گەشتياری لەسەرجەم لايەنەكانى لە ئەستۆ دەبێت.

گەشەپێدانی گەشتيارى پەيوەندييەكی توندوتۆڵی بە كەرتە ئابوورييەكانى ديكە هەيە و زەمانەتى هەماهەنگی کردنى نێوان كەرتى گەشتياری و سەرجەم كەرتەكانى دى دەكات, ئەمەش رێگا خۆشكەر دەبێت بۆ خستنەڕووی گرنگی پلانی ستراتیژی گەشتياری لەم چەند خاڵەى خوارەوە:

١- پتەوکردن و بەهێزکردنی بڕیاردانی گەشتیاری.

٢- کاراکردن و گەورەکردنی رۆڵی کارگێڕی لە مامەڵەکردن لەگەڵ سەرجەم لایەنە هونەرییەکانی. 

٣- رێکخستن و کۆنتڕۆڵکردنی کارگێری بۆ سەرچاوە بەردەستەکانی و تەوزیفکردنی بەشێوەیەکی دروست.

٤- کارکردن لەسەر هەماهەنگی کردنى بوارەکانی چالاکی و پابەندبوون بە ئامانجی داڕێژراو.

٥- دەستەبەرکردنی وتووێژی کارا و بنیاتنەر لەنێوان ئاستەکانی کارگێڕی.

٦- بەکارهێنانی پلانەکە بۆ سنووردار کردنی گرفتەکانی ژینگەی ئابووری و کۆمەڵایەتی و دۆزینەوەی چارەسەری پێویست لەکاتی روودانیدا.

٧- بۆ پەرەپێدانی ناوچە گەشتیارییە فەرامۆشکراوەکان یان ئەو شوێنانەی پلانی گونجاویان نییە بەکاردێت، لەپاڵ دروستکردنی ناوچەی گەشتیاری یان بازاڕی نوێ.

٨- دابینکردنی توانست و هێزی کاری راهێنراو لەوانەی لەنێو پرۆسەکانی گەشتیاری سوودیان لێ وەردەگیرێت.

لەپێناو داڕشتنی پلانێکی ستراتیژی دروست، دەبێت توخم گەلێک هەبن وەک:

١- چوارچێوەی گشتی ستراتیژی گەشتياری کە سەرتاسەری وڵات بگرێتەوە.

٢- ناسین و دیراسەتکردنی ژینگە و هۆکارە دەورەدراوەکانی بە رێکوپێکی بەمەبەستی دۆزینەوەی خاڵە ئەرێنی و نەرێنییەکانی.

٣- دانانی ستراتیژی بەدیل و دیاریکردنی ئامانجەکانی بەگوێرەی توانای بەردەست.

٤- دانانی پڕۆگرامێکی زەمەنی بۆ جێبەجێکردنی پرۆژەکان و دیاریکردنی پرۆژە و دابەشکردنی ئامانجی گشتی یان ئامانجی درێژخایەن بۆ ئامانجی مامناوەند و کورتخایەن.

٥- دیاریکردنی بودجەی پێویست و هەڵسەنگاندنی ئەدا بەگوێرەی ئامانج و پلانی داڕێژراو و پێداچوونەوەو هەڵسەنگاندن و ڕاستکردنەوەی بارودۆخی ژینگەیی.

٦- تەرخانکردنی پێویستییەکانی رێکخستن.

٧- پلانی ستراتیژی بە گشتگیری و تەواوکاری دەناسرێتەوە، بەواتای ناسینی بارودۆخی ژینگەیی و دیاریکردنی کاریگەرییەکەی لەسەر رێکخستن، هەروەها دەبێت بە نەرمونیانی بناسرێتەوەو توانای گەنجانی هەبێت لەگەڵ سەرجەم تازەگەری و گۆڕانکارییەکان، لەڕێگەی گۆڕینی و تازەکردنەوەی ئامانج و پلانەکەی.

پێویستیە ئامانجی پلانی ستراتیژی گەشتياری بناسین، چونکە هەردووکیان (ئامانج و پلان) لێک جیاواز نین، ئامانجی سەرەکی هەر پلانێکی گەشتیاری بەرزکردنەوە و ناساندنی بەرهەمی گەشتیاری وڵاتە بەمەبەستی پڕکردنەوەی پێویستییەکانی گەشتیاڕ، ئەمەش لەڕێگەی بایەخدانی کردەیی بە سەرجەم جۆرەکانی گەشتیاری.

ئامانجی پلانی ستراتیژی گەشتياری دەتوانین بەم جۆرەی خوارەوە دەستنیشان بکەین:

١- تەرخانکردنی ئامراز و خزمەتگوزاری بۆ گەشەپێدانی کەرتی گەشتیاری لەپێناو باشترکردنی ئەدا و بەرزکردنەوەی توانینی.

٢- کارکردن لەسەر دۆزینەوەی ناوچەی گەشتیاری نوێ.

٣- گەشەپێدانی چوارچێوەی دامەزراوەیی و هەیکەلی کەرتی گەشتیاری لەپێناو بەرەوپێشچوونی.

٤- بەشداریکردن لە بنیاتنانی هێزی کاری کارا و ڕاهێنراو و دامەزراندنیان بەگوێرەی پسپۆری کەرتەکە.

٥- هاندانی هەردوو کەرتی گشتی و تایبەت و قۆستنەوەی دەرفەتی وەبەرھێنانی بەردەست لەبواری گەشتیاری.

٦- بایەخدان بە پڕۆژەکانی وەبەرھێنانی نوێی گەشتياری لەپاڵ ڕەچاوکردنی تەواوکاری لەنێوان پڕۆژەی گەشتياری و ژینگەیی و پاراستنی سامانی سروشتی دەگمەن.

٧- دانانی چوارچێوەیەکی یاسایی کە پاڵپشتی کەرتی تایبەت بکات بۆ چارەسەرکردنی ئەو گرفتانەی ڕووبەڕووی دەوڵەت دەبنەوە لەم بوارەدا.

٨- بایەخدان بە وشیاری کۆمەڵگە بە گشتی و ڕوونکردنەوەی سوودەکانی گەشتیاری و هاندانی رەفتاری سەرنجڕاکێشی کارکردن، لەسەر ئەوەی ئەم پیشەسازییە بخرێتە کارنامەی نیشتمانی و لەکارە هەرە لەپێشینەکان دابنرێت.

٩- کرانەوە بەڕووی بەرەوپێشچوونەکانی گەشتیاری جیهانی و پارێزگارکردنی وڵات لە ڕۆڵی گەشتیاری چالاک لە جیهاندا.

١٠- تەرخانکردنی دارایی ناوخۆیی و پێویست بۆ گەشەپێدانی پڕۆسەی گەشتیاری.

١١- هەماهەنگی کردنى چالاکی ئابووری لەگەڵ چالاکی گەشتیاری.

١٢- زەمانەتکردنی ئەنجام نەدانی هیچ چالاکییەکی ئابووری کە ڕکابەری شوێنە گەشتیارییەکان بکات.

١٣- بەدواداچوون و چاودێریکردنی پرۆسەکانی داهاتی گەشتیاری و ون نەکردنی لە دەستاودەست کردنی بێ بەرنامە.

١٤- هەڵسەنگاندن و ڕاستکردنەوەی ئەو هەڵانەی پێشتر ڕوویان داوە و کارکردن بۆ دووباڕە نەکردنەوەیان لە ئایندەدا.

١٥- رەخساندنی دەرفەتی کار بۆ گەنجان و دەرچووانی زانکۆکان کە پسپۆر و بەهرەمەندن لەم بوارەدا.

 

نوسینی: هاژە خطاب شێروانی – ماموستا لەزانکۆی سەڵاحەدین

گۆڤاری(بازرگانی سەردەم) ژمارە ٢٣٧, ئاب ٢٠١٨

تێڕوانینێكی تیۆریانه‌ بۆ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری (Political Marketing)

پوخته‌

به‌بازاڕكردنی له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ ناساندنی كاڵا و خزمه‌تگوزاریه‌ بازرگانیه‌كان به‌كار هاتووه به‌ڵام ئێستا په‌ره‌ی سه‌ندووه‌ بۆ ناو دونیای ڕامیاریش. به‌ جۆرێك كه‌ ئێستا ستراتیژیه‌كانی به‌بازاڕكردن له‌ لایه‌ن دامه‌زراه‌ ڕامیاریه‌كانه‌وه‌ سودیان لێ وه‌ردگیرێت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كاریگه‌ری دروست بكه‌ن له‌ سه‌ر دنگده‌ران و سه‌ركه‌وتنیان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان مسوگه‌ر بكه‌ن.

له‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا، چوارچێوه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری و ڕه‌خنه‌كانی ئاڕاسته‌كراوه‌ی نیشان دراوه‌، تۆێژینه‌وه‌كه‌ به‌راوه‌ردێكی زانستی ده‌كات له‌ نیوان به‌بازاڕكردنی ڕامیاری و بازرگانی و چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی به‌بازاڕكردن له‌ لایه‌ن دامه‌زراوه‌ ڕامیاریه‌كانه‌وه‌، هه‌روه‌ها مودیلی سێ قۆناغ كه‌ باوترینی مودیلی جێ به‌ جێكردنی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری شیكراوه‌توه‌ تیشكی خراوه‌ته‌ سه‌ر.

 

ده‌سته‌واژه‌ ئه‌كادیمیه‌كان:به‌بازاڕكردنی ڕامیاری، كاڵای ڕامیاری، ڕیكخراوی ڕامیاری، بازاڕی ڕامیاری

 

1- پێشه‌كی

به‌بازاڕكردنی ده‌كرێت وا پێناشه‌ بكرێت كه‌ بریتیه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ و دابینكردنی پیداویستیه‌كانی مرۆڤ له‌ ناو كۆمه‌ڵگایه‌كدا به‌ مه‌رجێك كه‌ خودی لایه‌نی دابینكاریش قازانجێكی دارایی بكات، له‌ جه‌وهه‌ردا ده‌كرێت بڵێن بریته‌یه‌ له‌ (دابینكردنی پێداویسته‌كان به‌ قازانجه‌وه‌)(Kotler and Keller, 2006) . له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م پێناسه‌یه‌ بۆ به‌بازاڕكردنی كاڵا و خزمه‌تگوزاریه‌كان و له‌ چوارچێوه‌ی ئاڵوگۆڕێكی بازارگانیه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ تێدا كڕیار پێویستی به‌ كاڵایه‌ك یان خزمه‌تگوزاریه‌ك هه‌یه‌ و فرۆشیاریش له‌ به‌رامبه‌ر به‌هایه‌ك پێداویستیه‌كانی بۆ دابین ده‌كات.

مێژووی به‌كارهێنانی ده‌سته‌واژه‌ی به‌بازاركردن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می شۆرشی پیشه‌سازی له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م و سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م كه‌ تێدا زۆرترینی دۆزینه‌وه‌ و داهێنانه‌كانی ڕه‌وه‌ڕه‌وه‌ی مرۆڤایه‌تی تێدا سه‌ری هه‌ڵداوه‌، به‌جۆریك كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا و له‌ ساڵی 1960 به‌شێوازێكی به‌ربڵاو له‌لایه‌ن كۆمپانیا به‌رهه‌مێنه‌ره‌كانه‌وه‌ كاری پێ ده‌كرا بۆ ساغ كردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو به‌رهه‌مه‌ی كه‌ دروستیان كردبوو وه‌ هه‌روه‌ها ركابه‌رایه‌تیكردنی كۆمپانیاكانی به‌رهه‌مهێنی هه‌مان كاڵاJones, Brian D. G.; Shaw, Eric H. (2006).

كوتله‌ر كه‌ زانا و پسپۆڕێكی بورای به‌بازاڕكردنه‌ كه‌ چه‌ندین كتێب و تۆێژینه‌وه‌ی له‌ بوراره‌كدا هه‌یه‌ پێ وایه‌ كه‌ به‌بازاڕكردن ده‌كرێت بۆ كاڵا و خزمه‌تگوزاری و زانیاره‌كان بكرێت به‌ڵام له‌ دوایدا هه‌ندێك ڕه‌هه‌ندی تریش زیاد ده‌كات كه‌ ده‌كرێت به‌بازاڕكردنیان بۆ بكرێت له‌ وانه‌: بیروكه‌كان، شوێنه‌كان، دامه‌زراوه‌كان، بۆنه‌كان و خودی مرۆڤه‌كانیش ده‌كرێت به‌بازاركردنیان بۆ بكرێت. هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وانه‌ش بوو كه‌ بیرۆكه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری سه‌رهه‌ڵدا. كه‌ به‌ شێوازێكی ئه‌كادیمی له‌ ساڵی 1956 وه‌ له‌ لایه‌ن زانایانی بواری ڕامیاری ستانلی و كێلی وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی كتێبێك به‌ ناوی:

 Professional Public Relations and Political Power،( كارئامایی‌ له‌ په‌یوه‌ندی گشتی و هێزی ڕامیاری) خرایه‌ڕوو.

ده‌كرێت بگوترێت كه‌ لێكچونێكی زۆر له‌ نیوان به‌بازاڕكردنی كاڵا و خزمه‌تكوزاریه‌كان و به‌بازاردكردنی ڕامیاری هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌ بازاڕی كاڵاو خزمه‌تگوزاریه‌كان چه‌ندین كۆمپانیا هه‌بن كه‌ دابینكه‌ری ئه‌وكاڵا و خزمه‌تگوزاریانه‌ن كه‌ كڕیاره‌كان پێویستیانه‌ و به‌رده‌وام له‌ ڕكابه‌رایه‌تیكردنن بۆ ڕاكێشانی كڕیاره‌كان بۆ لای خۆیان ، ئه‌وا له‌ بازاڕی سیاسه‌تیشدا چه‌ندین حزب و پارت هه‌ن كه‌ بیرۆكه‌ و فه‌لسه‌فه‌ی جیاوازیان هه‌یه و‌ له‌ ڕێگای په‌یڕه‌و پرۆگرام و كارنامه‌كانیان هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی ده‌نگی ده‌نگده‌ران ده‌ده‌ن.

تۆێژینه‌وه‌كردن له‌ سه‌ر ته‌وه‌ریی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری (Political Marketing)  له‌ چه‌ند ساڵی ڕابردوودا به‌ره‌وپێشچونێكی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌. تۆیژه‌ره‌ان، قوتابیان و ئه‌وكه‌سانه‌ی له‌ بواری به‌ڕێوه‌بردنی كه‌مپه‌ینی هه‌ڵبژاردنه‌كان كار ده‌كه‌ن هه‌وڵی ئه‌وه‌یان داوه‌ كه‌ زۆرترین زانیاری له‌ سه‌ر كۆ بكه‌نه‌وه‌. تێگه‌یشتنێكی ئه‌كادیمی و پیشه‌یانه‌یان هێناوه‌ته‌ ئارا به‌ جۆرێك به‌ هه‌زاران تۆێژنه‌وه‌یان له‌ سه‌ر ته‌وه‌ركه‌ ئه‌نجامداوه و ئێستا پیشه‌یه‌كی تازه‌ به‌ناوی (ڕاوێژكاری به‌بازاڕكردنی ڕامیاری) سه‌ر هه‌ڵداوه‌ كه‌ به‌ربژێره‌كان دایانده‌مزرێنن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كه‌مپه‌نی هه‌ڵبژاردن و مسۆگه‌ر كردنی بردنه‌وه‌یان‌و هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌مڕۆ بیركردنه‌وه‌یكی باو و گشتگیر دروست بووه‌ كه به‌بازاڕكردنی ڕامیاری گرینگیه‌كی له‌ ڕاده‌بده‌ری هه‌یه‌ له‌ پرۆسه‌ی و لاندسكه‌یپی سیاسه‌تدا وه‌ به‌تایبه‌تیش له‌ كاتی هه‌ڵبژاردن یان ڕێفراندۆم وه‌ یاخود له‌ كاتی دروستكردنی فشار و لۆبی وه‌یان بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی خزمه‌تگوزاریه‌ نیشتمانیه‌كان كه‌ پارت و ڕیكخراوه‌ ناحكومی و ئۆرگانه‌كانی حكومه‌ت پشتی پێ ده‌به‌ستن (Newman, 1999).

أ- هۆكاره‌كان بۆ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌:

‌ O’ Cass’s (2009) پێ وایه‌ كه‌ به‌بازاركردن و سیاسه‌ت دوو هۆكاری زۆر كاریگه‌رن بۆ شێواز و چۆنیتی بیركردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگایه‌ك و هاوڵاتی بوونیان له‌ چوارچێوه‌ی سنورێكی دیاریكراو كه‌ پێ ده‌گوترێت ووڵات، هه‌ربۆیه‌ش به‌كارهێنانی به‌بازاڕكردن له‌ سیاسه‌تدا بۆته‌ ته‌ورێكی زۆرگرینگی ئه‌كادیمی و تۆێژینه‌وه‌یی، له‌ كاتێكدا هه‌ندێك له‌ تۆێژه‌ران هه‌ڵوێسته‌یان له‌ سه‌ر كیشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و دیموكراسیه‌كانی به‌كارهێنانی به‌بازاركردن كردووه‌ به‌ڵام له‌ لایه‌كی تردا هه‌ندێك له‌ تۆێژه‌رانیش ئاڕاسته‌كانیان زیاتر له‌ سه‌ر ڕه‌هه‌ندنكانی به‌ڕێوه‌بردن و كارگێڕی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری بووه‌. ئێستا به‌بازاڕكردنی ڕامیاری بۆته‌ ته‌وه‌رێكی زۆر گرینگ له‌ ووڵاته‌ دیموكراسیه‌كان و جێگایه‌كی تایبه‌ت به‌ خۆی داگیركردوه‌ بۆ نمونه‌ له‌ ووڵاتانی ئه‌مریكا، به‌ڕیتانیا، ئۆستراڵیا و بگره‌ توركیاش به‌ره‌وپێش چونێكی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، به‌ڵام له‌ كوردستان سه‌ره‌تاكانی ئه‌م مۆدیله‌ ئه‌كادیمه‌ به‌ شێوازێكی هه‌ڕه‌مه‌كی و پچڕ پچڕ ده‌ركه‌وتوون هه‌ر بۆیه‌ش گرینگه‌ كه‌ تۆێژه‌رانی ئه‌م بواره‌ زیاتر گرینگی پێ بده‌ن.

ب- ئامانجه‌گشتیه‌كانی ئه‌م تۆێژینه‌وه‌یه:

ئامانجی سه‌ركی ئه‌م تۆێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕوونی بكاته‌وه‌ كه‌ به‌بازاركردنی ڕامیاری چێه‌؟ وه‌ چۆن له‌ لایه‌ن سیاسه‌توانه‌كان به‌كار ده‌هێندرێت؟ هه‌روه‌ها چونه‌یتی دابه‌شكردنی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری و مۆدیله‌ باوه‌كانی پراكتیزه‌كراوه‌ له‌ لایه‌ن سیاسته‌وانه‌كانه‌وه‌ ده‌خاته‌ به‌ردیدی خوێنه‌ران. ‌

 

پ- په‌یكه‌ر به‌ندی توێژینه‌وه‌كه:

به‌شی دووه‌می ئه‌م توێژینه‌وه‌ بریتی ده‌بێت له‌ نیشاندانی باكگراوندی ته‌وه‌ره‌كه‌ له‌ ڕووی ئه‌كادیمه‌ و پێناسه‌ كردنی ده‌سته‌واژه‌كه‌ هه‌روه‌ها ڕه‌خنه‌كانی ئاڕاسته‌كراو له‌ ته‌وه‌ره‌كه‌.

به‌شی سێیه‌می تۆێژینه‌وه‌كه‌ بریتی ده‌بێت له‌ شیكردنه‌وه‌ی به‌شكانی ده‌سته‌واژه‌كه‌ كه‌ بریتین له‌ سیاسه‌ت وه‌كو كاڵایه‌ك، دامه‌زراوه‌كه‌ (پارته‌كه‌) وه‌ هه‌روه‌ها بازاڕ.

به‌شی چواره‌م تۆێژینه‌وه‌كه‌ ڕوونكردنه‌وه‌ له‌ مۆدیله‌ باوه‌كانی كارپێكرا ده‌كات كه‌ بریتیه‌ له‌ مۆدیلی ( سێ قۆناغ) وه‌ هه‌روه‌ها باس له‌ گرینگی میدیا و گفتوگۆ كردن له‌ گه‌ڵ ده‌نگده‌ران ده‌كات

به‌شی پێنجه‌مه‌ش بریتی ده‌بێت له‌ باسكردنێكی گشتی له‌ سه‌ر ته‌وه‌ركه‌ و ده‌رئه‌نجامی كۆتایی تۆێژینه‌وه‌كه‌.

2- باكگراوندی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری 

‌ ئامانجی سه‌ركی ئه‌م به‌شه‌ بریتی ده‌بێت له‌ نیشاندانی باكگراوندی ته‌وه‌ره‌كه‌ له‌ ڕووی ئه‌كادیمه‌ و پێناسه‌ كردنی ده‌سته‌واژه‌كه‌ و په‌رنسیبه‌كانی به‌كارهینانی له‌ دونیایی سیاسه‌دا وه‌ هه‌روه‌ها ڕه‌خنه‌كانی ئاڕاسته‌كراو له‌ ته‌وه‌ره‌كه‌.

 

ا- چوارچێوه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری

 (Kaskeala, 2010:15) پێ وایه‌ كه‌ بیرۆكه‌ و به‌كارهێنانی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری له‌ به‌بازاڕكردنی بازرگانیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌و، هه‌روه‌ها (Kotler, 1999) ش پێ وایه‌‌ له‌ ئه‌و ده‌ ڕه‌هه‌نده‌ی كه‌ به‌بازاڕكردنیان بۆ ده‌كرێت شه‌شیان له‌ سیاسه‌تیشدا بوونیان هه‌یه‌ كه‌ بریتین له‌ (بۆنه‌كان، كه‌سه‌كان، شوێنه‌كان، دامه‌زراوه‌كان، زانیاریه‌كان وه‌ هه‌روه‌ها بیرۆكه‌كان).

به‌بازاڕكردنی ڕامیاری بریته‌ له‌ جۆریك له‌ گفتوگۆی ڕامیاری ڕاسته‌وخۆ له‌ گه‌ڵ ده‌نگده‌ران له‌ كاتی هه‌ڵبژادنه‌كاندا. (Harris et al., 2002) بۆ یه‌كه‌م جار له‌ لایه‌ن Kelley in 1956) ) ‌به‌ كارهێنرا به‌ ڵام به‌شێوازێكی گشتگیر و ئه‌كادیمی تر له‌ ساڵی (1970) وه‌ له‌ لایه‌ن فلیپ كوتله‌ره‌وه‌ فۆڕمێكی فراونتری پێ به‌خشرا، كه‌ ئه‌مڕۆ به‌روپێشچوون و داهێنانی تازه‌ی تێدا كراوه‌ بۆ نمونه‌ میدیا به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌ ڕۆڵێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان كه‌ زانیاری ڕامیاری ده‌خنه‌ به‌ردیدی ده‌نگده‌ران و ئه‌وانیش به‌ له‌برچاوگرتنی زانیاریه‌كان بریاڕی خۆیان له‌ سه‌ر سندوقی ده‌نگدان و له‌ ڕێگای ده‌نگكه‌انیانه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن. میدیاكان كێشه‌كان به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن و هه‌رخۆشیان پێشنیاری چاره‌سه‌ر ده‌خه‌نه‌ ڕوو ، هه‌ر بۆیه‌ش ئێستا هاوڵاتیان ده‌رفه‌تی به‌شداری كردنیان له‌ پڕۆسه‌ی سیاسی دا له‌ هه‌موو كات زیاتره‌. له‌ ڕوویه‌كی تره‌ هه‌ندێك له‌ زاناكانی بواری ڕامیاری پێیان وایه‌ كه‌ ئێستاش ماوه‌یه‌تی كه‌ ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ له‌ سه‌ر ئاستی جیهانی قبوڵبكریت له‌ هه‌مانكاتیشدا هه‌ندێك زانای تری بواره‌كه‌ پێیان وایه‌ كه‌ (به‌بازاڕكردنی ڕامیاری به‌هێزكه‌رێكی تایبه‌ت له‌ بونیات نانه‌وه‌ی ئیمان و باوه‌ڕی سیاسی) (O’Shaughnessy, 2001). هه‌روه‌ها Lees-Marshment (2002)  باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ ده‌كرێت پێناسه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری وا بكرێت كه‌ بریته‌ی له‌ ( زاوجێكی به‌رهه‌مدار له‌ نیوان زانستی ڕامیاری و به‌بازاڕكردندا) .

هه‌رچه‌نده‌ كه‌ پێناسه‌یه‌كی دیاری كراوه‌ كه‌ هه‌موو زاناكان له‌سه‌ری كۆك بن تا ئێستاش بوونی نیه‌ له‌ دونیای ئه‌كادیمی ته‌وه‌ركه،‌ به‌ڵام هه‌موویان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ حزبه‌ سیاسیه‌كان ده‌كرێت به‌ كۆمپانیا بازرگانیه‌كان بشوبهیندرێن كه‌ له‌ بازاڕی ڕكابه‌رایه‌تیدا هه‌وڵی به‌ده‌ست هێنانی كڕیار و به‌كارهێنه‌ری زیاتری به‌ر‌هه‌مه‌كانیان ده‌دن. له‌ سه‌ر ئه‌م پێوه‌رش ده‌كرێت كه‌ بڵێن : كاریكته‌ركانی سیاسیش ده‌كرێت هاوشێوه‌ی كاڵاو خزمه‌تگوزاریه‌كانی بازرگانی پڕۆسه‌ی به‌بازاڕكردنیان بۆ بكرێت. (Kaskeala, 2010:16)

به‌بازاڕكردنی ڕامیاری گه‌وره‌بوونی به‌رچاوی به‌خۆیه‌ بینه‌وه‌ به‌جۆرێك كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كان كاری پێ بكرێت و بگره‌ بۆ پرۆسه‌ی به‌ڕێوه‌بردن و حوكمڕانیش په‌لی كێشاوه‌، بیرۆكه‌ی (كه‌مپه‌ینی به‌رده‌وام) واته‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ته‌نها له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌ ده‌ست پێ ناكات یان كۆتایی نایه‌ت بگره‌ له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی و له‌ هه‌موو كاته‌كاندا پارته‌ سیاسیه‌كان به‌ مه‌به‌ستی دروستكردنی كاریگه‌ری كاری پێ ده‌كه‌ن (Butler and Collins, 1996). بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانن ئه‌م كاره‌ش بكه‌ن پێویسته‌ پارته‌ سیاسیه‌كان بنه‌ماكانی دروستكردنی په‌یوه‌ندی ڕه‌چاو بكه‌ن وه‌ پڕۆسه‌ی گفتوگۆ كردن له‌ گه‌ڵ ڕای گشتی بكه‌ن به‌ پڕۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام. (Kaskeala, 2010:16)

له‌ ژێری ڕۆشنایی ئه‌م ڕونكردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ ده‌كرێت بگوترێت كه‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ته‌نها ئه‌ركه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ له‌ پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا هاریكاری سه‌ركه‌وتن بێت بگره‌ برێته‌ له‌ چۆنێتی كاركردنی له‌ كاتی حوكمڕانیشدا. بڕواش وایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بتهه‌وێت سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ پڕۆسه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ئه‌وا پێویسته‌ ڕیكخراوه‌ سیاسیه‌كان یان كاندیه‌كان به‌ شێوازێكی به‌رده‌وام په‌یوه‌ندیان له‌ گه‌ڵ ده‌نگه‌ده‌ره‌كانیان هه‌بێت، به‌ واتایه‌كی تر بیرۆكه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری پێ وایه‌ كه‌ ئه‌م گفتوگۆ به‌رده‌وام نه‌پچڕاوه‌ی له‌ گه‌ڵ ده‌نگده‌ران و ئاگا لێ بوون له‌ داواكاریه‌كانیان ده‌توانێت پڕۆسه‌ی دیموكراسی باشتر بكات. (Kaskeala, 2010:17).

ب- ڕه‌خنه‌كان له‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری

به‌ گشتی كڕۆكی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی ته‌وه‌ره‌كه‌ كراون ڕه‌خنه‌ن له‌ ئه‌خلاقی بوونی بابه‌ته‌كه‌. یه‌كێك له‌ ئه‌و ڕه‌خنه‌ زه‌قانه‌ی كه‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌ ده‌گیریت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێت هه‌ڵبژاردنه‌ دیموكراسیه‌كان بكڕدرێن. هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ش ده‌كرێت بریتی بێت له‌: براوه‌ی هه‌ڵبژاردنكان زیاتر ئه‌و كاندی/حزبانه‌ن كه‌ توانیویانه‌ له‌ ڕێگای ڕیكلامه‌كان و به‌ڕێوه‌بردنی كه‌مپه‌ێنێكی كاریگه‌ره‌وه‌ و دانانی زانیاری چێندراو له‌ نێۆ هه‌واڵ وه‌یا خود میدیای چه‌واشه‌كار و هتد سه‌ركوتوو ین. ئه‌وه‌ مانایی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كێ توانایه‌كی باشی هه‌بووبێت له‌ به‌ڕیوه‌بردن و ته‌كنێكی كه‌مپه‌ینی هه‌ڵبژاردن ئه‌وا له‌ پرۆسه‌كه‌دا سه‌ركه‌وتوو بووه‌. (   2004 Henneberg )

هه‌روه‌ها ئه‌و كاند یان حزبه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی باشتری داهاتی له‌ به‌ر ده‌ست بووبێت بۆ به‌رێوه‌بردنی كه‌مپه‌ینه‌كه‌ ئه‌وا براوه‌ی هه‌ڵبژاردن بووه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌ ئارگۆمێنتی سیاسیی پێوه‌ر بێت. (Wary, 1999)

جگه‌ له‌ ئه‌و ڕاستیه‌ كه‌ ئێستا به‌ڕێوه‌بردنی كه‌مپه‌ینی هه‌ڵبژاردن له‌ ڕوانگه‌ی دارایی و زۆر گران بووه‌ هه‌ربویه‌ش بۆ نمونه‌ به‌ربژێره‌كانی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا زیاتر له‌ نیوه‌ی كاتیان به‌ كۆكردنه‌وه‌ی هاوكاری دارایی به‌ سه‌ر ده‌بن، به‌ڵام په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆ له‌ نیوان ڕێژه‌ی پاره‌ی خه‌رجكراوه‌ و به‌ده‌ست هێنانی سه‌ركه‌وتن زۆر كه‌مه‌، بۆ نمونه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 2001 وه‌ڵاتی به‌ڕیتانا پارتی  محافزین بڕی 13 ملێۆن پاوه‌ند به‌به‌رواردی حزبی كریكارن ته‌نها بڕی 11 ملێۆن پاوه‌ندیان خرج كرد كه‌ له‌ كۆتاێدا بۆ جاری دووم حزبی محافزین توشی شكستێكی گه‌وره‌ هات كه‌ توانیان ته‌نها 31% به‌ده‌ست بێنن كه‌چی‌ حزبی كرێكاران هه‌رچه‌نده‌ خه‌رجی كه‌مپه‌ینه‌كه‌شیان كه‌متر بوو ئه‌وا توانیان 41% به‌ده‌ست بێنن و جارێكی تر جڵه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بگرنه‌وه‌ ده‌ست، ئه‌وه‌ش ئه‌و نیشان ده‌دات كه‌ خه‌رجی زۆر مانای سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ نیه‌. (Henneberg, 2004:228).

یه‌كێكی تر له‌ ڕه‌خنه‌كان له‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری بریتیه‌ له‌ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ (كارتۆنێكی پێچانه‌وه‌ی جوانت هه‌بێت به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕۆكدا هیچ یان كاڵایه‌كی خراپت دانابێت).  به‌به‌رده‌وامی به‌بازاركردنی ڕامیاری ئه‌و تۆمه‌ته‌ی ده‌خرێته‌ پاڵ كه‌ خۆپارێزی ده‌كات له‌ گفتوگۆی ڕاسته‌قینه‌ی سیاسی و ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌شێوازێكی قول گفتوگۆ بكرێت له‌ سه‌ر بابه‌ته‌ هه‌ستیاره‌كان به‌ ڕێكلامێكی ته‌له‌فزیۆنی یان پۆسته‌رێكی ناو ڕۆژنامه‌یه‌ك گۆڕدراوه‌توه‌، به‌ واتایه‌كی تر (ڕوخسار جێگای ناوه‌ڕۆكی گرتۆته‌وه)‌. 

 

3– به‌شه‌كانی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری

له‌ ئه‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ به‌شه‌كانی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری شێ ده‌كرێنه‌وه‌ و ده‌خرێنه‌ به‌ر باس و ڵێكۆڵینه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ : سایسه‌ت وه‌كو كاڵایه‌ك، دامه‌زراوه‌ یان حزبه‌كه‌ خۆی و بازاڕ كه‌ مه‌به‌ست ئه‌و شوینه‌یه‌ كه‌ به‌ربژێر و ده‌نگده‌ر تێدا كۆده‌بنه‌وه‌. وێنه‌ی ژماره‌ یه‌ك له‌ خواره‌وه‌ ڕه‌هه‌نده‌كان و به‌شه‌كانی ڕه‌هه‌نده‌كانی تێدا نیشان دراوه‌:

كاڵای ڕامیاری

ڕیكخراوی ڕامیاری

بازاری ڕامیاری

فه‌ره‌ڕه‌هه‌ندی

سروشتێكی ئاماتۆری

زاڵ بوونی ئایدۆلۆژیایی

گرینگی دڵسۆزی ده‌نگده‌ر

بۆچونی نه‌رێنی سه‌باره‌ت به‌ به‌بازاڕكردن ڕامیاری

دابه‌ش بوونی كۆمه‌ڵگا

خۆگونجاندن له‌ گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كان

پشت به‌ستوو به‌ كاری خۆبه‌خشی 

ئاستی ڕكابه‌رایه‌تی.

 

 وینه‌ی ژماره‌ 1: به‌شه‌كانی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری سه‌رچاوه‌ Collins (1994)

ا- سیاسه‌ت وه‌كو كاڵایه‌ك

حزبێكی سیاسی یاخۆد كه‌سێك/كاندیدێك وه‌یان بیرو وڕایه‌ك/ئایدیۆلۆژیه‌كی سیاسی ده‌كرێت به‌ كاڵای سیاسی له‌ قه‌له‌م بدرێن. سه‌ركه‌وتنی ئه‌و كاڵایه‌ گرێدراوه‌ به‌ وێنا و كه‌سایه‌تی ئه‌و كه‌سه‌، ژیانی ڕابردووی كاندیده‌كه‌ یا خود پارته‌ سیاسیه‌كه‌ خۆی.

به‌ بۆچونی Collins (1994), كاڵای سیاسی له‌ سێ ڕه‌هه‌ندی سه‌ركی پێكدێت كه‌ بریتین له‌ : فه‌ره‌رهه‌ندی و و فه‌رلایه‌نی هه‌روه‌ها گرینگی دڵسۆزی ده‌نگده‌رانی حزبه‌كه‌ و له‌ كۆتایشدا ئاستی خۆگونجاندی له‌ گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كانی تا چه‌نده‌.

كاڵای سیاسی پێكهاته‌یه‌كی زۆر ئاڵۆزی هه‌یه‌ و فره‌ڕه‌هه‌نده‌، به‌جۆرێك كه‌ ده‌نگده‌ر ناتوانێت ڕه‌هندێكی كاڵاكه‌ هه‌ڵبژێرێت و پێ باش بیت به‌ڵام ڕه‌هندێكی تری كاڵاكه‌ ڕه‌ت بكاته‌وه‌ بگره‌ ده‌بێت هه‌موو وه‌كو یه‌ك پاكیچ قبوڵ بێت، بۆ نمونه‌ هه‌ندێكجار به‌ربژێرێكی پی باشه‌ به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئایدۆلۆژیای گشتی حزبه‌كه‌ هاوڕا نیه‌ یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. له‌ پڕۆسه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین كێشه‌ كه‌ چۆن له‌ كاتی دروستكردنی كاڵای ڕامیاری ده‌نگده‌ر توشی ئه‌م دڵه‌ڕاوكێیه‌ نه‌كرێت و‌ پاكیجێكی باش بخرێته‌ به‌رده‌م ده‌نگده‌ر كه‌ توانای هه‌ڵبژاردنی هه‌موو ڕه‌هنده‌كانی هه‌بێت و به‌بێ دڵه‌ڕاوكی قبوڵی بكات. (Kaskeala, 2010:17).

ڕه‌هه‌ندێكی تری كاڵای سیاسی بریتی ئاست و ڕێژه‌ی دڵسۆزی ده‌نگده‌ران بۆ حزبێك، له‌ بازاڕی بازرگانی شتێكی زۆر سانا و ئاسایه‌ی كه‌ به‌كاربه‌رانی كاڵایه‌ك له‌ ماركه‌یه‌كه‌وه‌ بچنه‌ سه‌ر ماركه‌یه‌ی تر به‌ڵام له‌ بازاڕی سیاسه‌تدا ئه‌مه‌ كه‌متر و دره‌نگتر ڕووده‌دات. ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵسۆزی ده‌نگده‌رێكت به‌ده‌ست هێنا ئه‌و گه‌رێنتی ده‌دات به‌ حزبكه‌ ساڵ له‌ دوای ساڵ ده‌نگ ده‌داته‌وه‌ به‌ هه‌مان حزب، له‌ ڕوویه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌و كێشه‌ بۆ ئه‌و حزبانه‌ی كه‌ ده‌یان هه‌وێت كار له‌سه‌ر ده‌نگی حزبه‌كانی تر بكه‌ن چونكه‌ ئه‌سته‌م ده‌بێت بتوانن بۆچونیان بگۆڕن. (Kaskeala, 2010:18).

خۆگونجاندن له‌ گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كانیش ڕه‌هه‌ندێكی تری كاڵای ڕامیاریه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ كاڵای بازرگانی كاڵای سیاسی ده‌كرێت گۆڕانكاری ته‌وای به‌سه‌ر پێكهاته‌وه‌ شێوازه‌كه‌ی دابێت له‌ دوای ده‌نگدانیشه‌وه‌، بۆ نمونه‌ ده‌كرێت له‌ دوای ده‌نگدان حزبێك هاوپه‌یمانی له‌ گه‌ڵ حزبێكی تردا بكات كارنامه‌یه‌كی زۆر جیاوازتر له‌ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ڵێنی به‌ ده‌نگده‌رانی خۆی دابوو بێته‌و ئاراوه‌، ئه‌وه‌ شتێكی ئاسایه‌ ئه‌گه‌ر به‌ وردی دیراسه‌ بكرێت و نه‌كرێته‌ پیشه‌ی هه‌میشه‌یی حزبه‌كه‌ چونكه‌ ئه‌وكات ڕاستگویی و ناوبانگی حزبه‌كه‌ به‌ شێوازێكی خراپ له‌كه‌دار ده‌كات. (Kaskeala, 2010:19)

 

ب- ڕیكخراوه‌ی ڕامیاری

ڕێكخراوی سیاسی دامه‌زاروه‌یه‌كی له‌ پرۆسه‌ی سیاسه‌تدا بۆ ‌مه‌بستێكی دیاری كراوی سیاسی كارده‌كات، كه‌ هه‌وموو هه‌وڵ و كۆشه‌شه‌كانی بۆ به‌ده‌ستهێنانی شوێنێكه‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا له‌ ڕێگای به‌شداری كردنی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ دیموكراسیه‌كان. بۆیه‌ ده‌كرێت بلێن كه‌ حزبێكی سیاسی یاخود گروپێكی هاوپه‌یمانی بریته‌یه‌ له‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پشت كاندیدێكه‌وه‌یه‌.                    Butler and Collins (1994) ئاشكرایان كردوه‌ كه‌ ڕه‌هه‌ندی خودی ڕێكخراوه‌كه‌ش ده‌كرێت به‌ سێ به‌شه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌: سروشتێكی ئاماتۆری، بۆچونی نه‌رێنی سه‌باره‌ت به‌ به‌بازاڕكردن و هه‌روه‌ها پشت به‌ستوو به‌ كاری خۆبه‌خشی.

به‌ پێچه‌وانه‌ی كۆمپانیا بازرگانیه‌گان ڕێكخراوه‌ سیاسیه‌كان له‌ كه‌سانی ئامه‌تۆر پێكهاتوون واته‌ كه‌سانێكن كه‌ وه‌كو پیشه‌ پیشه‌ی تریان هه‌یه‌ پسپوڕیه‌كه‌یان له‌ بواری ڕامیاریدا نیه‌ و هیچ بڕوانامه‌یه‌كیان له‌ بوراه‌كه‌دا نیه‌ یاخود ڕاهێنانیان پێ نه‌كراوه‌. له‌ ڕاستیدا خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر كاتێك كه‌سێكی پسپۆر له‌ ده‌ره‌وه‌ی حزبه‌كه‌ هاتبێت كه‌ كاره‌كانیان بۆ ڕێك بخات یان ستراتێژیان بۆ دابنێت ئه‌وا به‌ شتێكی نه‌رێنی له‌قه‌ڵه‌مدراوه‌ و حزبه‌كه‌ به‌رده‌وام بووه‌ له‌ سه‌ر كلتوره‌ وشێوازه‌كانی كۆنی خۆیی. (Kaskeala, 2010:19).

هه‌ر له‌ ژێر ڕۆشنای ئه‌و كاریگه‌ره‌ی سه‌ره‌وه‌ش شتێكی نكۆڵی لێ نه‌كراوه‌ كه‌ پرۆسه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاریش به‌ شتێكی نه‌رێنی له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ن چونكه‌ زیاتر حزبه‌كه‌ پێكهاته‌كه‌ی خه‌لكی ناپیشه‌گه‌ر و خۆبه‌خشه‌. هه‌ر بۆیه‌ش به‌بازاڕكردنی ڕامیاری به‌ شتێكی ناته‌ندروست و ناڕه‌وشتی له‌ قه‌ڵه‌مدراوه‌ و زیاتر هه‌ڵویسته‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ به‌تێكه‌ڵ كردنی ئه‌و دوو زانسته‌ خودی زانستی ڕامیاری تێكده‌چێت و پێویسته‌ كاندیده‌كه‌ زیاتر هۆشی لای بیروڕا ڕامیاریه‌ ساده‌ و كۆنه‌كان بێت (Smith & Saunders, 1990).

جكه‌ له‌ ئه‌مانه‌ش Butler and Collins (1994) پێان وایه‌ كه‌ ڕێكخراوه‌ ڕامیاریه‌كان پێكهاته‌ی سه‌ركیان بریتیه‌ له‌ كه‌سانی خۆبه‌خش، كه‌ ئه‌مه‌ش كێشه‌ی سه‌ركی بۆ هه‌ندێك حزب دروستكردووه‌ كه‌ كه‌سانی خۆبه‌خش ناتواندرێت بۆ هه‌موو كار و چالاكیه‌كان و گرد بوونه‌و بۆنه‌كان پشتیان پێ ببه‌سترێت، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئه‌م كه‌متر بۆته‌ كێشه‌ چونكه‌ حزیابه‌یه‌تی خۆی بۆته‌ پیشه‌ و ئه‌ندامه‌كان له‌ بری ئه‌ندامه‌تیان و ئه‌رك و چالاكیه‌ ڕامیاره‌یكان مووچه‌ وه‌رده‌گرن.

 

 پ- بازاڕی ڕامیاری

ناسینی بازاڕی ڕامیاری وه‌ زانینی پێگه‌ جه‌ماوه‌ری حزبه‌كه‌ و بۆچون و ڕای گشتی سه‌باره‌ت به‌ حزبه‌كه‌ گرینگیه‌كی هه‌ژمارنه‌كراوه‌ی هه‌یه‌ بۆ دامه‌زراوه‌ ڕامیاریه‌كه‌. له‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاریدا ئامانج و هه‌ده‌ف بریتیه‌ له‌ ده‌نگده‌ر. هه‌ر ئه‌وانیشن كه‌ ئاست و داهاتووی حزبكه‌ ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن نه‌ك بۆچوون و لیستی ئه‌ندامه‌كانیان چونكه‌ ده‌نگده‌ر خاوه‌نی ده‌نگی خۆیه‌تی و ده‌كرێت ئه‌ندام بێت له‌ حزبێك به‌ڵام له‌ كاتی هه‌ڵبژاردن ده‌نگ نه‌دات به‌ ئه‌و حزبه‌.

چه‌ندین بنه‌مای جیاواز هه‌ن كه‌ چوارچێوه‌ی و شكڵی ڕامیاری ووڵاتێك دیاری ده‌كه‌ن بۆ نمونه‌، كه‌ڵتور، ئابوری، به‌ها ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و ئایدۆلۆژیا جیاوازه‌كان. به‌ڵام هێزی ئه‌و بنه‌مایانه‌ له‌ ووڵاتێكه‌وه‌ بۆ ووڵاتێكی تر ده‌گۆڕدرێت بۆ نمونه‌ به‌ها ئاینیه‌كان زیاتر كارگه‌ریان هه‌یه‌ له‌ ووڵاتانی وه‌كو عیڕاق، اسرائیل و هندوستان تا بگاته‌ ووڵاتانی تر Polat and Kulter 2008:116)) هه‌ر ئه‌و تۆیژه‌رانه‌ش پێیان وایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندێكی زۆر گه‌رم و به‌هێزتری له‌ نیوان حزب و ده‌نگده‌ره‌وه‌ دروست كردووه‌.

Kotler and Levy 1969:12)) پێناسه‌ی بازاڕی ڕامیاری وا ده‌كه‌ن كه‌ پێكهاتبێت له‌ چه‌ند كه‌سانێك خاوه‌نی چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌ك و ئامانجێكن وه‌ ئاماده‌ن ئاڵوگۆڕی پێ بكه‌ن. به‌ واتایه‌كی تر بازاڕی ڕامیاری پێكهاتووه‌ له‌ چه‌ند ده‌نگه‌ده‌رێك كه‌ ئاماده‌ن له‌ به‌رابه‌ر ده‌نگه‌كه‌ی خۆیان به‌ به‌هایه‌ك كه‌ حزبه‌ سیاسه‌كه‌ دابینی ده‌كات بۆیان له‌ ڕێگای پێدانه‌وه‌ی خزمه‌تگوزاری نیشتیمانه‌وه‌ به‌ خودی ده‌نگده‌ركه‌. هه‌روه‌ها له‌ هه‌موو بازاڕێكی ئاسایدا ڕكابه‌رایه‌تیش هه‌یه‌ كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ بازاڕی سیاسیشدا حزبه‌كان ڕه‌كابه‌رایه‌تی له‌ گه‌ڵ حزبه‌كانی تر ده‌كه‌ن بۆ به‌ده‌ستهێنانی زۆرترین كورسی.

به‌ بۆچونی Gemmeson (1987:15) جیاوازی نێوان بازاڕی بازگانی و بازاڕی ڕامیاردا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی بازاڕی بازرگانی مامه‌ڵه‌كه‌ له‌ یه‌ك دیداردا كۆتایی نایه‌ت و بگره‌ مامه‌ڵه‌كه‌ كاتێكی زۆری ده‌وێت تا كۆتایی دێت، له‌ ڕۆژی ده‌نگدان تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ كاندیه‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ جێ به‌جێ كردنی په‌یمانه‌كانی كاتێكی زۆری ده‌وێت. هه‌ر بۆیه‌ش سێ به‌شی سه‌ركی هه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ ڕه‌چاو بكرێن بۆ ڕه‌هه‌ندی بازاڕی ڕامیاری كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌: زاڵ بوونی ئایدۆلۆژیایی، دابه‌ش بوونی كۆمه‌ڵگا و هه‌روه‌ها ئاستی ڕكابه‌رایه‌تی.

به‌ پیچه‌وانه‌ی بازاڕی بازرگانی ئایدولۆژیا زاڵه‌ به‌سه‌ر بڕیاری ده‌نگده‌رانه‌وه‌، چونكه‌ ده‌نگدان وه‌كو سیمبولێكی دیموكراسی سه‌یر ده‌كرێت له‌ نا كۆمه‌ڵگادا بۆیه‌ خودی ڕۆژی ده‌نگدان و بۆنه‌كه‌ گرینگیه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ بگره‌ هه‌ندێك جار به‌شداریكردن له‌ خودی بۆنه‌كه‌ زۆر گرینگتره‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌. (Butler & Collins, 1994).

ده‌نگدان ئاستی دابه‌ش بوونی كۆمه‌ڵگا دیاری ده‌كات، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌نگده‌ر له‌ ڕێگای ده‌نگه‌كه‌یه‌وه‌ په‌یوه‌ندیدار بوونی خۆی به‌ گروپێكی دیاری كراوی كۆمه‌ڵگاوه‌ی ئاشكرا ده‌كات. بۆ نمونه‌ دابش بوونی ده‌نگه‌كان له‌ ووڵاتی ئێرله‌ندا له‌ سه‌ر بنه‌مای ئاینی و بگره‌ مه‌زهه‌بیه‌ له‌ نێو ئاینێكدا به‌ڵام له‌ ووڵاتی به‌لجیكا زیاتر له‌ سه‌ر بنه‌مای زمان و كلتوره‌، ئه‌مه‌ش گرینگیه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ بۆ ڕیكخراوه‌ ڕامیاریه‌كان چونكه‌ ئه‌گه‌ر بنه‌ماكانی دابه‌ش بوون زۆر گه‌وره‌ بوون وه‌كو ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌و ئه‌سته‌متر ده‌بێت كه‌ بتوانن كار له‌ سه‌ر دروستكردنی جیاوازی تازه‌ بكه‌ن.

له‌ دیموكراسی ووڵاتی ڕۆژئاوا كه‌ بۆ چه‌ند ده‌یه‌ك ده‌بێت چه‌سپاوه‌ و ڕێكاری ئاسای و یاسایی خۆیی وه‌رگرتووه‌ ڕكابه‌رایه‌تیكی شه‌ریفانه‌ و ده‌ستاوده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵات به‌ بێ شه‌ر ده‌كرێت به‌ڵام له‌ ووڵاتانی تر ڕۆژهه‌ڵاتی تا ئێستاش ڕكابه‌رایه‌تی هه‌ر قورسه‌ و كێشه‌ی زۆر له‌ سه‌ر ده‌ستاو ده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌. بگره‌ هه‌ر له‌ ده‌ست پێكی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ ده‌ست پێ ده‌كات.

 

4- مۆدیلی كارپێكراوی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری

له‌ ئه‌م به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌دا به‌تاوبانگترین مۆدیلی كار پێ كراو له‌ بواری به‌بازاڕكردنی ڕامیاری كه‌ به‌ مۆدیلی (سێ قۆناغ) ناسراوه‌ شیده‌كرێته‌وه‌ هه‌روه‌ها ڕۆلی میدیا و چۆنیه‌تی دابشكردنی ڕێگاكانی گفتۆگۆ كردن ده‌خرێته‌وه‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌.

ا- مۆدیلی قۆناغه‌كان به‌بازاڕكردنی ڕامیاری

به‌ناوبانگترین بیرۆكه‌ بۆ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری كه‌ به‌ شێوازێكی به‌ربڵاو له‌ لایه‌ن ئه‌كادیمیست و تۆێژه‌رانه‌وه‌ قبوڵكراوه‌ بریتیه‌ له‌ مۆدیلی سێ قۆناغ. هه‌روه‌كو چۆن له‌ ناوه‌كه‌یه‌وه‌ دیار ئه‌م مۆدیله‌ سێ قۆناغی هه‌یه‌ كه‌ بریتین له‌:

قۆناغی یه‌كه‌م: ده‌ستنیشانی ویست و خواستی به‌كاربه‌ران/ده‌نگده‌ران و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م ویستانه‌ له‌ كاڵای ڕامیاری و دروستكردنی په‌یامی ڕامیاری له‌ سه‌ر بنه‌مای ویستی ده‌نگدهرانه‌وه‌‌.

قۆناغی دووم: ئاگادار كردنه‌وه‌ی به‌كاربه‌ران/ده‌نگده‌ران له‌ ئه‌و گۆڕانكاراینه‌ی كه‌ له‌ سه‌ر ویستی ئه‌وان به‌ سه‌ر كاڵا و په‌یمای ڕامیاری حزبه‌كه‌یاندا هێناوه‌.

قۆناغی سێیه‌م: گه‌یاندنی و جێ به‌جێكردنی ئه‌و په‌یام و كاڵایه‌ كه‌ له‌ سه‌ر ویستی به‌كاربه‌ران ‌ دره‌وستكراوه‌ به‌ خودی خۆیان، كه‌ له‌ كۆتایشدا به‌كاربه‌ران ڕازی بكات و دڵسۆزیان به‌ده‌ست بێنێت  له‌ هه‌مانكاتیشدا ڕێكخراوه‌كه‌ش بگاته‌ ئامانجی بردنه‌وه‌ی خۆی. ده‌توان بلێن كه‌ ئه‌وكات ژینگه‌یه‌ك دروست بووه‌ كه‌ هه‌ردووك لا خۆیان به‌براوه‌ له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ن چونكه‌ ئه‌وه‌ی ویستویانه‌ ده‌ستیان كه‌وه‌تووه‌.

ئه‌م مۆدیله‌ پێ وایه‌ كه‌ حزب به‌ سانای ده‌توانێت بزانێت كه‌ به‌كاربه‌رانی چیان ده‌وێت كه‌ ده‌كرێت ئه‌مش له‌ ڕێگای توێژینه‌و و ڕاپرسی مانگانه‌ وه‌یاخود كۆبوونه‌وه و‌ گردبوونه‌وه‌كان یان له‌ ڕێگای ڕیكخستنه‌كانیه‌وه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ی ده‌ست بكه‌وێت. هه‌ر بۆیه‌ش مۆدیله‌كه‌ پێشنیار ده‌كات كه‌ دوای گوێگرتن ئه‌وا كاڵایه‌ك دیزاین بكرێت كه‌ به‌كاربه‌رانی ده‌یان هه‌وێت كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ كاتی ده‌نگدان ده‌نگ به‌ ئه‌و كاڵایه‌ بده‌ن له‌ سه‌ر ویستی خۆیان دروستكراوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆكاری بردنه‌وه‌ی حزبه‌كه‌. (Savigny, 2010, p. 1052)

هه‌روه‌كو ده‌بیندرێت ئه‌م مۆدیله‌ به‌ شێوازێكی سیته‌ماتیك سێ قۆناغی دیاریكراوه‌ ده‌ستنیشان كردوه‌ كه‌ ده‌بێت به‌ربژێر ڕه‌چاویان بكات، كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات به‌رهه‌مێك بێته‌ ئاراوه‌ كه‌ له‌بازاڕی ده‌نگده‌راندا قابلی قوبڵه‌ چونكه‌ له‌ كۆتایدا له‌ سه‌ر ویستی خۆیان هاتۆته‌ به‌رهه‌م كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات ئاسانتر قبوڵی بكه‌ن و حزبی خاوه‌نی بیرۆكه‌كه‌ش ده‌نگه‌كان مسۆگه‌رتر بكات. (Savigny, 2010, p. 1050).

هه‌رچه‌دنده‌ مۆدیلی سێ قۆناغ ڕێگایه‌كی ساد و ئاسانی بۆ گه‌یشتن به‌ سه‌ركه‌وتنی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری دیاری كردوه‌ به‌ڵام ڕه‌هه‌ندێكی زۆر گرینگی گفتوگۆ كردنی له‌ نیوان به‌ربژێری ڕامیاری و ده‌نگده‌ر و میدیایی لایه‌نگیر كه‌ ئه‌جندیای خۆی هه‌یه‌ له‌ بیر كردوه‌. ئێستا میدیا به‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك داده‌ندرت كه‌ زۆر به‌ئه‌ستم كۆنتڕۆڵ ده‌كرێت و كاریگه‌ری و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی خۆی هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ده‌نگده‌ر به‌ بێ له‌ به‌ر چاو گرتنی په‌یامی سیاسی به‌ربژێره‌كان. هه‌ر بۆیه‌ش پێویسته‌ كه‌ به‌بژێره‌كان زۆر به‌ گرینگیه‌وه‌ ڕۆڵی میدیا هه‌ڵبسه‌نگێن چونكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌ی ئه‌وان دتوانێت كاریگه‌ری ئه‌رێنی یان نه‌رێنی له‌ سه‌ر پارته‌كه‌ یاخود كاندیده‌كه‌ دروست بكات. (Donovan, 2012:7).

ب- ڕوڵی میدیا له‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاریدا

بۆ مان ڕوون بۆوه‌ كه‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌ به‌بازاركردنی بازرگانیه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌. له‌ هه‌مانكاتدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ تۆیژینه‌وه‌كانی ئه‌كادیمی ڕۆڵی میدیا زۆر به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گرتووه‌ له‌ پڕۆسه‌ی به‌بازاڕكردنی ڕامیاریداDonovan, 2012:8). .                

 Savigny (2010:1050) پێ وایه‌ كه‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری بۆچوونی وایه‌ كه‌ (ئه‌ركی میدیا ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نێوه‌ندگیرێكن له‌ نیوان به‌ربژێر و ده‌نگده‌ر و په‌یامی به‌ربژێر ده‌گه‌ینین به‌ ده‌نگده‌ر كه‌چی له‌ ڕاستیدا ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ پشت گوێ خراوه‌ كه‌ خودی میدیاش ئه‌جیندای خۆی هه‌یه‌ و كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بازاڕی سیاسی چۆن چوارچێوه‌ وه‌ریگرێت.) هه‌ر بۆیه‌ش زانیانی بواری به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ئه‌م پشتگوێ خستنه‌ی میدیا به‌ گه‌وره‌ترین خاڵی لاوازی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری داده‌نێن.

به‌ به‌كارهێنانی مۆدیلی سێ قوناغ وه‌ به‌له‌به‌ر چاو گرتنی ڕه‌هه‌ندی كاریگه‌ری میدیای به‌بازاڕكردنی ڕامیاری ده‌توانێت گه‌وره‌ترین سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت به‌ مرجێك به‌ربژێره‌ ڕامیاریه‌كه‌ یاخود پارته‌كه‌ی پڵانێكی ڕوونی و كاریگه‌ری هه‌بێت بۆ جێ به‌جێكردنه‌كه‌. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ كه‌ كاندید یان پارته‌ سیاسیه‌كه‌ له‌ كاتی داڕشتنی پلان و دروستكردنی كاڵای ڕامیاری خۆیی ئاگای له‌ ئه‌وه‌ش بێت ئایا له‌ گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كان كام میدیا دایه‌ یان له‌ دژی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كام میدیایه‌. Savigny (2010:1049) 

پ- دابه‌شكردنی گفتوگۆ كردن (په‌یوه‌ندیه‌كان) له‌ به‌بازاڕكردنی ڕامیاری دا

له‌ به‌بازاڕكردنی بازرگانیدا ڕۆڵی میدیا ته‌نها گه‌یاندنی په‌یامی بازرگانی كۆمپانیاكه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌كاڵایه‌ك یاخود خزمه‌تگوزاریه‌ك كه‌ له‌ به‌رابه‌ر ئه‌م نێوه‌ندگیریه‌دا بڕێك به‌های دارایی وه‌رده‌گرێت جا چ كاڵاكه‌ بفرۆشرێت یا خود نا، به‌ڵام له‌ بازاڕی سیاسه‌تدا میدیا كاریكته‌رێكی چالاكه‌ و خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی خۆیه‌تی كه‌ ئه‌وانیش له‌ وانیه‌ سه‌ربه‌ كۆمپانیای بازرگانی تر بن و پشت به‌ داهاتی ئه‌وان ببستن بۆ به‌رده‌وام بوونیان. له‌ ڕاستیدا میدیا به‌ میدیای میریشه‌وه‌ خۆیان له‌ خۆیاندا وه‌كو پارته‌ سیاسیه‌كان دامه‌زاروه‌ی سیاسین و به‌رژه‌وه‌ندی و ئامانجی ڕامیاریان هه‌یه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان به‌ پارێزه‌ی بنه‌ماكانی دیموكراسی ده‌زانن. Savigny (2010:1055)  

له‌ زۆربه‌ی ووڵاتان هه‌ندێك میدیا هه‌ن كه‌ ڕۆلێكی زۆر كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌ دابه‌شكردن و په‌یام و كاڵای ڕامیاری دامه‌زراوه‌ سیاسیه‌كان، هه‌ربۆیه‌ش پێویسته‌ كه‌ ئه‌م كارێكته‌ره‌ میدیایانه‌ ده‌ست نیشان بكرێن و ئامانج و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كان دیراسه‌ بكرێن و هه‌وڵی دروستكردنی چۆریك له‌ تێگه‌یشتن له‌ نیوان میدیا و پارته‌ سیاسه‌كه‌ دروست بكرێت كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ سه‌ر كه‌وتنی پارته‌كه‌و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیكان كارێكتره‌ میدیایه‌كه‌. پیویسته‌ كه‌ ئه‌وه‌ بزاندرێت كه‌ له‌ هیچ سیسته‌می ڕامیاردا و له‌ هیچ شوێنێكی دونیا هه‌رگێز میدیاكان خۆی پابه‌ندی ئه‌و ناكه‌ن كه‌ وه‌كو كارێكته‌رێكی بێ لایه‌ن بن له‌ ئاڵوگۆڕه‌ سیاسه‌كاندا و هه‌رده‌م لایه‌نگیری ئه‌م پارته‌ ده‌كه‌ن له‌ نزیكه‌ له‌ ئامانج و به‌رژه‌وه‌ندیكان خۆیان.

5- ده‌رئه‌نجام و گفتوگۆی كۆتایی

ئاماجی ئه‌م به‌شه‌ی تۆێژینه‌وه‌كه‌‌ بریتی ده‌بێت له‌ باسكردنی له‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ی كه‌ توێژینه‌وه‌ له‌ ڕێگای لێكۆلینه‌وه‌ ئه‌كادیمی گه‌یشتوه‌ پێان وه‌ هه‌روه‌ها خستنه‌ڕۆ و كورتكردنه‌ی ده‌رئه‌نجامی كۆتایی توێژینه‌وه‌كه‌.

ا- ده‌رئه‌نجامی كۆتایی

له‌ ئه‌م تۆێژینه‌وه‌یه‌دا به‌بازاڕكردنی ڕامیاری خرایه‌ ژێر لێكۆڵینه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی چڕ، كه‌ تێدا پێناسه‌ی ده‌سته‌واژه‌كه‌ كرا وبۆچونی ئه‌دكادیمیسنه‌كانی دونیا خرایه‌ ڕوو له‌ هه‌مانكاتیشدا ڕه‌خنه‌ و خاڵه‌ لاوازه‌كانی ته‌وه‌ركه‌ خرایه‌ به‌رباس لێكۆلێنه‌وه‌.زانرا كه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌ نیوان به‌بازاڕكردنی بازرگانی و ڕامیاریدا كه‌ له‌ ڕونگه‌ی ئه‌كادیمی و پیشه‌یه‌ له‌ چه‌ند ساڵای ڕابردوودا به‌ره‌و پێش چونێكی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ دیتوه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كریت زیاتریش به‌ره‌وپێش بچێت.

به‌شه‌كانی به‌بازاڕكردنی ڕامیاری دیاری كران و ڕوونكرانه‌وه‌ كه‌ بریتین له‌: كاڵای ڕامیاری، ڕێكخراوه‌كه‌ خۆی و بازاڕی به‌كاربه‌ران/ده‌نگده‌ران. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م سێ دابه‌شكردنه‌ له‌ سه‌كته‌ری بازرگانی وه‌رگیراوه‌ به‌ڵام جیاوازیش هه‌یه‌ كه‌ له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا ڕوونكرایه‌وه‌.

مۆدیلی سێ قۆناغ كه‌ به‌ناوبنگترین و به‌ربڵاو ترینی مودیلی پراكتیزه‌كراوه‌ له‌ به‌بازاڕكردن ڕامیاری ڕونكرایه‌وه‌ و خرایه‌ ژێر لێكۆڵینه‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگای ئه‌م مۆدیله‌وه‌ به‌بازاڕكردنێكی ڕامیاری سه‌ركه‌وتوو ئه‌نجام بدرێت. هه‌روه‌ها ڕۆلی میدیاش خرایه‌ ڕوو كه‌ چۆن كارگه‌ری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ده‌رئه‌نجامی كۆتایی هه‌ڵبژاردنه‌كان ئه‌وه‌ش زانرا كه‌ ئه‌مڕۆ به‌بازاڕكردنی به‌ بێ میدیا سه‌ر ناگرێت. 

 

سه‌رچاوه‌كان:

1. Butler, P., & Collins, N. (1994). Political Marketing: Structure and Process. European Journal of Marketing, 28(1), 19-34.

2. Butler, P., & Collins, N. (1996). Strategic analysis in political markets. 25-36.

3. Butler, Patrich, Harris, & Phil. (2009). Considerations on the evolution of political marketing theory. Marketing Theory, 149-164.

4. Donovan, J. (2012). Modern Political Marketing: An Analysis of Tactics, and the Changing Role of the Media. The Faculty of the Journalism Department .

5. Franklin, B. (1994). Packaging Politics. London: Edward Amold.

6. Gummeson. (1987). The New Marketing-Developing Long Term Interactive Relationships. Long Range Planning , 10-20.

7. Harris, P., Lock, A., & Nievelt, T. (2002). Perceptions of political marketing in Sweden: a comparative perspective(Discussion Paper). http://hdl.handle.net /10523/1093. Otago.

8. Henneberg, S. C. (2004). The views of an advocatusdei: Political marketing and its critics. Academic Papers .

9. Kaskeala, A. (2010). Value Creation in Political Marketing. Aalto University School of Economics: Department of Marketing and Management.

10. Kelly, J. L. (1956, March 21). November 16, 2015 tarihinde Princeton website: https://www.princeton.edu/~wbialek/rome/refs/kelly_56.pdf adresinden alındı

11. Kotler, P., & Keller, K. L. (2006). Marketing Management. New Jersey: Pearson Prentice Hall, 12th ed.

12. Kotler, P., & Kotler, N. (1999). Political Marketing. Handbook of Political Marketing, 3-18.

13. Kotler, P., & Levy, S. (1969). Broadening the concept of marketing. Journal of Marketing, 10-15.

14. Kuhn, R. (2007). Politics and the media in Britian. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

15. Lees- Marshment, J. (2001). The marriage of Politics and Marketing. Political Studies, 692-713.

16. Newman, B. (1999). Handbook of Political Marketing. CA.: Sage Publications.

17. O’Shaughnessy, N. J. (2002). Toward a Ethical Framework for Political Marketing. Psychology and Marketing, 1079-95.

18. Ovidiu, A. (2013). Marketing concepts within the political field. The USV Annals of Economics and Public Administration, Volume 13.

19. Polat, C., & Kulter, B. (2008). Genç Seçmenler Gözüyle Siyasal Ürün (Siyasi Lider) Özellikleri. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi .

20. Savigny, H. (2010). Political Marketing Models: The Curious Incident of the Dog that Doesn’t Bark. The media and political marketing, 1049-1064.

21. Smith, G., & Saunders, J. (1990). The application of marketing to British politics. Journal of Marketing Management, 295-306.

22. Wray, J. H. (1999). Money and Politics. Handbook of Political Marketing, 741-58.

23.Jones, Brian D. G.; Shaw, Eric H. (2006). “A History of Marketing Thought”. Handbook of Marketing. Weitz, Barton A.; Wensley, Robin (editors). Sap. 582 pages.

 

نوسینی: م. ئاواره‌ به‌ختیار رسول- ماسته‌ر له‌ بواری به‌بازاڕكردن

زانكۆی سه‌لاحه‌دین/ كۆلێژی به‌ڕێوه‌بردن و ئابوری

Awara.rasool@su.edu.krd

 

سەرهەڵدان و پێشکەوتنی کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان

سەرهەڵدان و پێشکەوتنی کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان

مێژوویی کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی دوو سەدە بۆ سەردەمی شۆرش یاخود گەشەی پیشەسازی، لەم کاتەدا بیرکراوەتەوە لە گرنگی ڕەگەزی مرۆیی کۆمپانیا وە رێکخراوە پیشەسازییەکان دەستیان کرد بە دروست کردنی کارگێری تایبەت بە کارمەندان کە لە کاروبارەکانیان دەکۆڵێتەوە و گرنگی بە کاروبارەکانیان دەدات ئەم کارگێڕیانە بە چەندین ناو ناودەبران لەوانە ( کارگێری کاروباری کرێکاران، کارگێری کاروباری فەرمانبەران، کارگێڕی تاکەکان…هتد).
بەجیاوازی سەیرکردن لە ڕەگەزی مرۆیی لەلایەن بیردۆز و قوتابخانە کارگێریەکان لەم ساڵانەدا بەڵام ئەم جیاوازیانە رێگرنەبوونە لە پێشکەوتنێکی هاوکات لە گرنگی دان بە ڕەگەزی مرۆیی تاکو چەمکی کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان سەری هەڵدا لە سەرەتاکانی ساڵانی ٦٠ لەسەدەی بیستەم، ئەم چەمکە سەری هەڵدا وەکو خاڵێکی سەرەتا بۆ سەرهەڵدانی قوتابخانەی سەرچاوەیی مرۆیی وەلەگەڵ ئەوەشدا ئەو کارگێرییەی کەوا گرنگی بە کارمەندان دەدا لەژێر ناوی (کارگێری تاکەکان) مایەوە تاوەکو ساڵی ١٩٨٠، لەم ساڵەدا ناوی (کارگێری تاکەکان) گۆڕا بۆ (کارگێڕی سەرچاوە مرۆییەکان) وە ئەم گۆڕانکاریەش تەنها ناوەکەی نەبوو بەڵکو ناوەڕۆکەکەشی گرتەوە چونکە ڕۆڵی کارگێڕی تاکەکان سنوردار کرابوو لە جێبەجێ کردنی سیاسەتی سەرچاوەیی مرۆیی ئەوەی کەوا کارگێری باڵا دایدەنا لە ڕێکخراوەکان، بەڵام ڕۆڵی کارگێری سەرچاوەی مرۆیی گەیشتە هەردوو بواری پلان دانان و جێبەجێ کردن .
لەهەمان کاتدا کارگێری سەرچاوەیی مرۆیی ستراتیژییەتی پلان دانان و جێبەجێ کردنی تایبەت بەخۆی وەرگرت لەم رێگایەدا هەوڵی بەدەست هێنانی ستراتیژییەتی سەرەکی ڕێکخراوەکە دەدات.
وە بەڕێوبەری کارگێری سەرچاوەی مرۆیی نەک بوو بە یەکێک لە ئەندامەکان بەڵکو بووە یەکێک لە ئەندامە کاریگەرەکانی کارگێری باڵا ئەوانەی کەوا وێنای سیاسەتەکان دەکەن و بڕیاری ستراتیژی دەردەکەن لە رێکخراوەکەدا، وە تاکی کرێکار لە بەرێوەبردنی سەرچاوەی مرۆیی لە پسپۆڕەکان بوون کە پسپۆڕیان هەبوو لە توێژینەوەی تایبەت وە شارەزاییان لەبواری کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان بەدەست هێنا وە ئەم گۆڕانکاریەش کەوا لە ڕۆڵی نێوان کارگێری تاکەکان و کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان ڕوویدا کارگێریەکی گەورەی دروست کرد لە ئاڕاستەکردنی کۆمەڵێک زانکۆی گەورەی ئەوکات بۆ گۆڕینی ناوی کارگێری تاکەکان بۆ کارگێری سەرچاوە مرۆییەکان.

 

 

سەرچاوە: Arab British Academy for Higher Education

وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە: قارەمان محمد عزیز

پێداچوونەوە: هیشام ارزو

مێروولە و شێر

مێروولە و شێر چیڕۆکێکی ڕەمزی لەسەر خراپی بەرێوەبردن

دەگێڕنەوە مێروولەیەک هەبوو، هەموو ڕۆژێک بەر لە هەمووان دەڕۆیشتە سەر کارەکەی و دەستی بە کارەکانی خۆی دەکرد بەو پەڕی بەختەوەرییەوە بەرهەمی دەبەخشیەوە، تا ئەوەی (شێر)ی بەرپرس واقوڕما لەوەی کە بۆچی ئەم مێروولەیە بەبێ چاودێریش هەر کارەکانی بە ڕێک و پێکی دەکات!! بیریکردەوە ئەگەر بەبێ چاودێری وا کار بکات دەبێ کە چاودێری هەبێت چۆن بێت! بۆیە هەڵسا بە دامەزراندنی (سیسرکە)یەک تا چاودێری بکات و ڕاپۆرتەکانی بۆ بنوسێت، یەکەم بڕیاری سیسرکەکەش ئەوەبوو کە سیستەمێکی دانا بۆ هاتن و چوون، بەمەش بینی پێویستی بە سکرتێرێکە تا کارەکانی ڕایی بکات و باسوخواسی بۆ بێنێت، لەگەڵیشیدا (قالۆچە) یەکی دامەزراند تا ئەرشیفەکان هەڵبگرێت و وەڵامی تەلەفۆنەکان بداتەوە، شێرەکە بە بینینی ڕاپۆرتەکانی سیسرکەکە دڵخۆش بوو، داوایکرد کە کە لە نێو ڕاپۆرتەکان هەندێ وێنەی بەیانی و ڕوونکردنەوەی بۆ دابنێت، سیسرکەکەش هەڵسا بە کڕینی کۆمپیوتەرێک و ئامێرێکی پرێنت و کۆپیکردن، بۆ ئەم کارەش پێویستی کرد (مێش) دابمەزرێنێت تا سەرپەرشتی زانیاریەکان بکات و لەولاشەوە مێروولەکە کە ئەدای زۆر باش و بەرهەمی چڕبوون بە کارانە و کۆبوونەوە زۆرەکان بێزاری دایگرت و بەرهەمی ڕووی لە کەمی کرد، دوای ماوەیەک شێرەکە بینی گرفتێک هەیە دەبێت گۆڕانکاری لە سیستەمەکە بکات و، کارەکانی سپارد بە (کلۆ)ی شارەزا ئەویش بڕیاریدا کە فەرشێک و هەندێک ئامێر بکرێت بۆ ئەوەی کارەکانی باشتر بەڕێوەبچێ و، لەگەڵ خۆشیدا یاریدەدەرێکی دامەزراند، تا وای لێهات شوێنی کاری مێروولە بوو بە شوێنێکی دڵتەنگ و ناخۆش بۆ کارکردن. ئا لەم ساتەدا سیسرکە هاتە خزمەت شێری بەرپرس و پێشنیاری دیراسەتکردنی ژینگەی کارەکەی لێ کرد، دوای ئەمە شێرەکە بینی تێچووی پێشوویان کەمتر بوو بەراورد بە ئێستا بۆیە بڕیاریدا بە کەمکردنەوەی تێچوونەکان، بۆ ئەوە ڕاوێژی بە (کونەپەپۆ)ی ڕاوێژکاری کارگێری کرد، ئەویش دوای سێ مانگ هاتن و چوون گوتی: کە شوێنی کار زۆر جەنجاڵ بووە دەبێت ژمارەیان کەمبکرێتەوە، شێرەکە بڕیاریدا بە دەرکردنی مێڕوولەکە بەهۆی کەم و کوڕی لە توانای و لاوازی لەبەرهەمهێنان.

 

 

نوسینی: شاعیری فەرەنسی جون دی لافونتن
وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە: هاژە خطاب

بێکــــاری

بێکــــاری

بێکاری وەکو دیاردەیەک لە زۆربەی کۆمەڵگاکانی مرۆڤایەتی لە کۆنەوە تاکو ئێستا هەبووە و هیچ کۆمەڵگایەکی مرۆڤی کەم تا زۆر بێ ئەم دیاردەیە نەبووە. لە وڵاتانی هاوچەرخ وا دەردەکەوێت کە خولی ئابووری چالاک بەبێ دیاردەی بێکاری روو نادات، ئەم حاڵەتەش بەسەر ئابووری ناوخۆ و نەتەوەییەوە پەنگ دەداتەوە لەبوارەکانی گەشەکردن و بوژاندنەوە و پەرەپێدان کە دەبێتە هۆی دابینکردنی خولی کاری جۆراوجۆر و دواتریش کەمبوونەوەی رێژەی بێکاران لەناو کۆمەڵگەدا.
بەم جۆرە خولی ئابووری ڕۆڵی سەرەکی لە پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵگە شارستانیەکان و چالاکی لە بازاڕی کاردا دەبینێت، چونکە بێکاری بەشێوەیەکی گشتی لە زۆربەی کاتدا بەو بارگۆڕانە ئابوورییانەی دەوڵەت دەبەسترێتەوە.
کاتێک بێکاری دەردەکەوێت کە رێژەی لەگەڵ زیادبوونی رێژەی داکشانەوەی ئابووری هاوکات لەگەڵ ڕوودانی قەیرانی ئابووری کاتی کە بە هۆکاری ناوخۆیی روودەدات لە ئاکامی کارو کردەوەی کار یاخود خراپی پەیوەندی نێوان پڕۆگرامەکانی خوێندن و بازاڕی کار یاخود بەهۆی هۆکار و فشاری دەرەکی پەیوەست بە سیستەمی ئابووریی نێودەوڵەتی.
بێکاری بە یەکێک لە دیارترین گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی تاک و حکومەت دادەنرێ کە کێشە و گرفتی جۆراوجۆری لێدەکەوێتەوە، ئەمەش لە ئاکامی ئەو کاریگەرییە خراپانەی کە لەسەر سیستەمی ئابووری و سیستەمی کۆمەڵایەتی دروستی دەکات، بۆیە زۆربەی وڵاتان لە جیهانی هاوچەرخ بە بەردەوامی هەوڵی لێکۆڵینەوە لەسەر بێکاری و هۆکار و دەرئەنجامەکانی لەسەر کۆمەڵگەکانیان بەدیار دەخەن و لەگەڵ سەرجەم دانیشتوان بەراورد بکەن دەیانەوێت ژمارەی بێکاران و کێشەی بێکاری کەلە نەبوونی هەڵی کاری گونجاو دەکەوێتەوە چارەسەر بکەن.
بێکاری لە. گرنگترین ئەو کەسانەیە کە (سیاسەتمەدار و بڕیار بەدەستان)ی سەرقال کردووە و هەوڵی دانانی پلان و پڕۆگرامی داڕێژراون بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی بێکاران و کەمکردنەوەیان لەناو کۆمەڵگەدا،ئەم گرنگیدانەش لەو ڕوانگەیەوە دێت کە دیاردەی بێکاری خۆی لە خۆیدا گرنگە و شوێنەواری گەورەی لێدەکەوێتەوە بەتایبەتی لەسەر ژێرخانی کۆمەڵایەتی بۆ گەیشتن بە چەمکێکی ووردی بێکاری.

 

جۆرەکانی بێکاری

یەکەم: بێکاری ئاشکرا (دیار): کە دابەش دەبێت بۆ:-

 

١- بێکاری زۆرەملێ: ئەویش دەبێتە چەند بەشێ:

ا- بێکاری نەگونجاندن(بەریەک کەوتن): واتە کەسانێک توانای کارکردنیان هەیە بۆیە بەدوای کارێکی گونجاو یان باشتر دەگەڕێن ئەمەش لەکاتێکدایە کەوا کاری ئەوتۆ هەیە کە لەگەڵ توانا و شارەزایی و تەمەنیان دەگونجێت کەچی ئەو کارانەیان دەست نەکەوتووە لەبەر ئەوە نەیانزانیوە ئەم کارانە هەیەو لەکوێیە لەهەمان کاتیشدا خاوەن کارەکانیش هەوڵ دەدەن کرێکاری تر بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بێکاری ئەو کرێکارانە یان بۆ بگرنەوە کە خەریکە تەمەنیان بەسەر دەچێت خانەنشین دەبن یان بەهۆی فراوانبوونی دەزگا و کارگەکانیان پێویستیان بە کرێکاری تر هەیە.

 

ب- بێکاری پەیکەربەندی( ژێرخان) : بەشێک لە کرێکارانە نە شارەزان و نە کارامەن دەگرێتەوە کە ناتوانن کار بکەن لە پیشەسازی و کشتوکاڵی تازە پێگەیشتوون بەهۆی پێشکەوتنی شێوەکانی بەرهەم هێنان ڕاهێنانی ئەم کرێکارانە واتە نەگونجانی تواناکانی ئەم کرێکارانە لەگەڵ پێداویستیەکانی ئەو بازاری کارە کە ئەم جۆرە بێکاریە زۆر دەخایەنێت بۆ کرێکارەکە تا خۆی ڕادەهێنێ لەسەر ئەو پێشکەوتنانەی بەسە ئەم بوارانەدا هاتن.

 

ج- بێکاری ناوبەناو: بێکاری ناوبەناو بە بێکارییەکی زۆرەملێ دادەنرێت بەستراوەتەوە بە هەڵکشان و داکشانی چالاکی ئابووری کە بە بارگۆران ناودەبرێت کە لەکاتی وەستاوی و داکشانەوە دەردەکەوێت چونکە خواستی هەمووەکی لەسەر شمەک و خزمەتگوزارییەکان کەم دەبێتەوە، خاوەن کارەکان هەڵدەستن بە دەست هەڵگرتن لە بەشێک لە کرێکارەکان، ئابووریناس و بەرپرسە دەسەڵاتدارەکان بایەخێکی زۆر بەم جۆرە بێکارییە دەدەن ئەمەش لە ئاکامی ئەو مەترسیە زۆرەی لێی دەکەوێتەوە.

 

د- بێکاری وەرزی: لە ئاکامی کەمبوونەوەی خواست لەسەر کرێکاران ڕوودەدات، بە واتایەکی تر زیادبوونی خستنەڕووی کار لە وەرزێکی دیاریکراودا، لەوانەیە وەرزەکانی ساڵ یاخود وەرزەکانی تر، کە وادەکان کاتێکی دیاریکراوی لەو ساڵەدا بێکاری زۆربێت، بۆ نموونە لە زستاندا کرێکارانی خانوو و بیناسازی یاخود لە زستاندا کارمەندانی بواری گەشت و گوزار بێکار دەمێننەوە کەچی لە وەرزێک کە ئاووهەوا لەبار بێت واتە کەشێکی دیاریکراو و گونجاو یاخود ئایینی بێت، ئەو کاتانەی گەشتیاران نەبێت کاریان لەدەست دەچێت ئەمجۆرە بێکارییە لە وڵاتانی تازە پێگەیشتوودا زیاتر بڵاو دەبێتەوە کە چڕی دانیشتوانیان زۆرە بە رێژەیەکی گەورە پشت بە چالاکی کشتوکاڵی دەبەستێت، چونکە پێویستی بە بڕێکی کەمی سەرمایە و ئاستێکی کەمی شارەزایی و تەکنیکی هەیە زیادبوونی کارمەند و کرێکار لەم کارانەدا دەبێتە هۆی زیادبوونی داواکاری لەسەر کرێکار لە وەرزەکانی کشتوکاڵ یاخود درۆنیە لەنێوان ئەو دوو ماوەشدا بەشێکی زۆری کرێکاران بێکار دەبن.

 

دووەم: بێکاری شاراوە (ناديار) :

ئەم جۆرەیان دەردەكەوێت كاتێك چەند كەسانێك لە سەر كارێك دادەمەزرێن كە هیچ سودێكی وەبەرهێنانیان نیە، یان كارێك كە دوو كەس دەتوانن ئەنجامی بدەن، بەڵام بە پێنج كەس دەسپێردرێت، كێشەی ئەم جۆرە بێكارییە ئەوەیە كە چەند هەلێكی كاری رواڵەتی و لاوەكی دەخوڵقێندرێن، فەرمانبەریش هیچ جۆرە وەبەرهێنان لە تواناكانیدا بەدەست نایەت و هیچ ئەزموونێكیش دەستەبەر ناكات.

 

ئامادەکردنی قوتابی: هند محمود ، فاطمة ياسين

بەسەرپەرشتی ماموستا: احلام


هۆكارەكانی بێكاری

چەندین هۆكار هەیە كە رێژەی بێكاری بەرز دەكەنەوە، ئەم هۆكارانەش گۆڕانكاریان بەسەردا دێت بە پێی ئەو سیستەمە رامیاری و ئابووری و كۆمەڵایەتییەی كە وڵاتە جیاوازەكان پەیڕەوی دەكەن، لە گرنگترینی ئەو هۆكارانەش ئەمانەی خوارەوەن:

*  زۆر بوونی رێژەی دانیشتوان: ساڵانە بەرزبوونەوەی رێژەی دانیشتوان قوڕسایی لە سەر بودجەی دەوڵەت دروست دەكات، بە شێوەیەك هەلی كاری گونجاو بەردەست نییە و كەمترە لە رێژەی ژمارەی زیادبووەكان.

* پێشكەوتنی خێرا و بەكار هێنانی تەكنەلۆژیا: بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای تازە هۆكارە بۆ ئەوەی ویست لەسەر دەستی كار كەم بێتەوە، چونكە ئەو كەلوپەلە پێشكەوتووانە دەتوانن لە كاتێكدا لە بری مرۆڤ چەندین كار ئەنجام بدەن (بۆ نموونە وەك كۆمپیوتەر و كەلوپەلی پەیوەندیكردن).

* زۆر بوونی رێژەی كرێكارە بیانییەكان .

* كەمبوونەوەی داهاتە ئابوورییەكان:  ئەو گۆڕانكارییە گەورانەی بەسەر ئابووری جیهاندا هاتووە، رەنگدانەوەی ئەو گۆڕانكارییانە لە سەر ئابووری نیشتمانی هۆكارێكە بۆ سەختبوونی كرداری گەشەسەندن.

نوسینی: عوسمان مستەفا


چارەسەری بێکاری:

دیدگای جیاواز ھەیە بۆ چارەسەرکردنی بێکاری بەلام بەشێوەیەکی گشتی چارەسەرە دیارەکانی بێکاری لە ولاتی عێراق بەگشتی و ھەرێمی کوردستان بەتایبەتی لە مانەدا بەدیار دەکەوێت . کەپێویستە ڕێگری بکرێت لەھێنانی دەستی کاری بیانی بو نێوخۆی ولات لە سەرجەم کەرتەکاندا بەجۆرێک دەستی کاری ناوخۆی جێگەی دەستی کاری بیانی بگرێتەوە .پێویستە پڕۆژەکانی وەبەرھێنان زیادبکرێت بە و مەبەستەی ھەلی کاری زیاتر برەخسێنرێت . ھاندانی سەرمایەدارە ناوخۆییەکان کە شان بەشانی سەرمایەدارە بیانیەکان کاربکەن بۆ پێشکەوتنی وەبەرھێنان لە سەرجەم بوارەکاندا، پێویستیشە لەسەرحکومەت کاربکات بۆدابین کردنی رێساویاسای گونجاو بۆ پڕۆسەی وەبەرھێنان لە ولاتدا . چاکردنی سیستەمی خوێندن وە گونجاندانی لەگەڵ بازاڕی کاردا ، بەجۆرێک کە زانکۆکان بە ھاوکاری خوێندنی باڵا کاربکەن بۆ کردنەوەی ئەوبەشانەی کە گونجاوە بۆ بازاری (کار) لە کوردستاندا ب نموونە ئەگەر بەشی (جیۆلۆجی) وەرگرین دەبینین ئەو بەش زۆر گرنگ بۆ بازاری کار لە ئێستادا بە جۆرێک کە خوێندکار دەرچووی ئەو بەشە بێت دەزانێت ئەو زەوییەی کە لەسەر وەستاوە لە مێژەوە کە لە باوباپیرانیەوە بۆی جێی ماوە بزانێت ئەو موادە خاوانەی کەلە ناو کروکی زەویەکەیدایە سودی چیە بۆ ولات، کە سەرچاوەی رەخساندنی کارگەو پرۆژەی گونجاوە لە سەجەم بوارە کشتوکالی وپیشەسازیەکاندا دیارترین نموونەشمان دەشتی (شارەزوورە) . شان بەشانی گرفتەکانی پێشوو قۆرەغ کردنی بازاڕ لەلایەن چەند کەسێکەوە  گرفتی سەرەکی دەست بەسەراگرتنی  بازاری کارە لە لایەن چەند (دەستەو گروپێکە) وە .پاشان چاکردن و ڕێکخستنی سیستەمی ئابووری ولات یەکێکە لە چارەسەرە بنەرەتیەکانی کێشەی بێکاری ، لە جیھاندا وەک دەبینین ولاتان مومارەسە (پەیڕەوکردن) ی یەکی لە سیستسمە ئابووریەکان دەکەن کە ئەوا نیش پێکھاتوون (حکومی “ئیشتراکی”– سەرمایەداری- تێکلاو) کەھەریەک لەمانە لایەنی ئەرێنی و نەرێنی ھەیە بەلام ئەو فورمەی کەلەولاتی عێراق و ھەرێمی کوردستاندا رەنگی داوە تەوە ئەوەیە کەزۆربەی تاکەکانی کۆمەلگا ھەول دەدەن ھەلی کاریان بۆبرەخسێت لە کەرتی (حکومی) بەومانایەیی لە وکەرتەدا کەمتر کاردەکەن ، ئەو ماف و ئیمتیازیاتانەی کە ھەیە بو کارمەندیکی حکومی  زۆر زیاترە بەبەراورد بە کارمەندیکی کەرتی (تایبەت) . بەنموونە گەر توێژێکی دیاری کۆمەلگا وەرگرین وەک (مامۆستا) جگە لە پشوی ھاوینی . لە کاتی دەوامی ئاسایدا کە (وەرزی خوێندن)ە لە کاتژمێر ھەشتی (٨) بەیانیەوە دەروات تاکو دوانزەی(١٢) نیوەڕو ، دەبینین کاتێکی زۆری ماوەتەوە . بۆیە بیر لەکاری دووەم دەکاتەوە ، ئەمەش خۆی لە خۆیدا ئەوە دەگەینێت کە ھەلی کار کەم دە کاتەوە بۆ ئەو کەسانە کە یەک کاردەکان . پێچەوانە ئەوەی کەباسمان کرد لە کەرتی تایبەت دا خاوەن کاردەروات لە بەیانیەوە بۆسەرکار تاکو دوانیوەرو کاردەکات . ئەمەش دەرفەتی کارکردنی نایەلیت تاکو بیر لەکارێکی دیکە بکاتەوە .

نووسینی: دابان عبدالواحید حسن

بــــانکــەکـــان


بــــانکــەکـــان

بانکەکان ئەو دامەزراوانەن کەوا یەکێک لە ئەرکە سەرەکیەکانیان متمانەدانە بە سەوداکاران جا کەسەکان بن یان پڕۆژەکان، و دەزگایەکە مامەڵە بە قەرز و بازرگانی پێ دەکات.
بانکەکان لەسەر پاشماوەی کۆمەڵێک داب و نەریتی سەردەمەکانی پێشوو دامەزراون کە سەرەتا کاری متمانەی بەشێوەیەکی سادە لەڕێگەی گەورە بازرگانەکان و زێڕنگێان سوو خۆرەکان بەڕێوە دەچوون، یەکەمین کار کە بانکەکان پێی هەڵسان بریتی بوو لە قبوڵکردنی سپاردەی سەوداکاران لەسەر بنەمای قەرز وەرگرتن و بەڵێندان بەپێدانەوەیان لەکاتێکی دیاریکراودا.

بانکەکان دوو ئەرکی سەرەکیان پیادە دەکرد:
یەکەم: ئەرکی نەختینەیی: کە ئەمە خۆی لە قبووڵکردنی سپاردەکان و پێدانی قەرز و دروست کردنی سپاردەکان و دەرکردنی دراوی کاغەزی دا دەنواند.

دووەم: ئەرکی پارەدارکردن: کە بانکەکان لە رێگای پێدانی پارە بەو پرۆژانەی کە پێویستیان پێ هەیە، جا بە مەبەستی دامەزراندنیان بێت یان بۆ چوونە ناو قۆناغی بەرهەمهێنان یاخود بۆ پەرەپێدانی بەرهەکانیان بێت.
دامەزراندن و گەشەی دەزگا بانکیەکان پەیوەست بوو بە گەشەسەندنی سیستەمی سەرمایەداری سەرهەڵدانی زێڕنگڕان لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ئەوروپا سەرەتای ڕاستەقینەیە بۆ چالاکی بانکە متمانەیی و وەبەرهێنەکان. ئەم چالاکیە قۆناغ بە قۆناغ شان بە شانی ئەو گەشەسەندنە ئابووری و کۆمەڵایەتیە بەر فراوانەی کە سیستەمە ئابووریەکان لەم ماوەیەدا بەخۆیان دیووە تا وەکو ئەمڕۆ. ئەم چالاکیە متمانەیە کە زێڕنگرەکان پیادەیان دەکرد بنەمای بنچینەیی سەرهەڵدانی ” بانکە بازرگانیەکان ” بوو دواتر بووە بنچینەی سەرهەڵدانی ” بانکە ناوەندییەکان ” کە ئەرکی رێکخستن و چاودێری چالاکی بانکی و متمانەیی لە ئەستۆگرتبوو – سەرەڕای قۆرخکردنی دەرکردنی دراو و ئەرکەکانی دیکە کە لەلایەن حکومەتەوە پێی سپێردرا.

 

ئەو پێوەرانەی کە دەبنە جێی متمانەی بانکی بازرگانی:
١- کەسایەتی قەرز وەرگر.
٢- سەرمایەی قەرز وەرگر.
٣- توانای دارایی قەرز وەرگر.
٤- دەستەبەر (ضمان).

 

مەبەستەکانی متمانەکردنی بانکی

متمانەکردنی بانکی ڕۆلێکی گرنگی هەیە لە ژیانی ئابووری هاوچەرخدا ئەم گرنگیەش لە کاتێکدایە کە ڕۆڵ دەبینێت لە چارەسەرکردنی ئاڵۆگۆرکراوەکانی بازرگانی ناوەخۆ و دەرەوەدا. پوختەی مەبەستەکانی متمانەکردنی بانکی ئەمانەن:

١- پارەدارکردنی بەرهەمهێنان: دەکرێ بەرهەم هێنەرەکان متمانەکردن بەدەست بهێنن لەڕێگای دەرکردنی قەبالە و فرۆشتنی بە پڕۆژە و تاکەکان، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ زیادکردنی قەبارەی پاشەکەوتەکان لەلایەن ئەو کڕیارانەی قەباڵەکان دەکڕن بەمەش ئەم دامەزراوە متمانە پێکردنانە ڕۆڵی نێوەندکار دەبینێت لەنێوان پاشەکەوتکاران و بەرهەمهێنەرەکاندا ئەم نێوەندکاریە یارمەتی ئاسانکاری و خێرایی و زێدەبوونی قەبارەی وەبەرهێنان و بەرهەم هێنانیان دەدات لە ئابووریدا سەرەڕای ئەمەش بانکەکان هەڵدەستن بە پێشکەشکردنی قەرزەکان بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ وەبەرهێنەرەکان لە سپاردە پاشەکەوت کراوەکان کە هەیەتی.

٢- پارەدارکردنی بەکاربردن: مەبەست لە ئەرکی پارەدارکردنی بەکاربردن ئەوەیە کە بەکاربەران شمەکی بەکاربردنی هەنووکەییان بە پارەدانی دواتر دەست دەکەوێ ئەم جۆرە متمانەیە یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی بەکاربەرەکان شمەکی بەکاربردنیان دەستکەوێ، هەروەها لە بەگەرخستنی لایەنی خواستنەکان لەسەر شمەک و خزمەتگوزارییەکان و دواتر بەشداربوونی لە زیادکردنی پانتایی بازاڕ و زیادکردنی قەبارەی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان.

 

ئامادەکردنی قوتابی: هند محمود ، فاطمة ياسين

بەسەرپەرشتی ماموستا: احلام

سەرەتـــایـەکی بەبازارخستن

سەرەتـــایـەکی بەبازارخستن

ئەو پرۆسەو چەمکە زانستە ئابووریەی کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت (بەبازارخستن -Marketing ) هەر لە مێژەوە بوونی هەبووە، (بەبازارخستن -Marketing ) وە دیاردەییەکی ئابووری و کۆمەڵایەتی بەستراوە بە دابەشردنی (کار) لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا، واتەدابەش بوونی کۆمەڵ بۆ کاری جیا جیا کە هەریەکە لە کارێکدا بەرهەمەکانیان بردۆتە بازاڕ بەمەبەستی فرۆشتن یان گۆڕینەوە بە کاڵایەکی تر بەم شێوەیە دەتوانین بڵێین هەر لەگەڵ پەیدابوونی بازاڕدا کە (بەپێی سەرچاوە مێژوویەکان دەگەڕێتەوە بۆ شەش تاکو حەوت هەزار ساڵ پێش ئێستا)  (بەبازارخستن -Marketing ) پەیدا بووەلەشێوەی سیاسەتی نرخاندن و رێکلامدا.
زۆربەی لێکۆلەرانی مێژووی ئابووری ئاماژەیان داوە بەوەی کە شارستانیەتی سۆمەری و میسری کۆندا، بایەخ بە رێکلامکردن وەک چەمکی گرنگی(بەبازارخستن -Marketing ) دراوە.

ئەوەی ئاشکرایە ئەمرۆکە (بەبازارخستن – Marketing) بۆتە چەمکێکی گرنگ و کارای زانستی ئابووری کە هیچ حکوومەت و کۆمپانیا و سەوداکار و پیاوانی کار و بازرگانێک ناتوانن لە پلان داڕێژی و مامەڵەکردندا پشتگوێی بخەن، ئەگەر باس لە  (بەبازارخستن – Marketing) بە مانا نوێیەکەی بکەین ئەوا دەتوانین بڵێین کە لە سەرەتایی سەدەی بیستەمدا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ یەکەم جار مەرج و زەمینەی گونجاو هاتەکایەوە بۆ پەیدابوونی  (بەبازارخستن – Marketing) ئەویش بەهۆی پێشکەوتن و گەشەی پیشەسازی کە لە ئەنجامدا بوونە هۆی زیادبوونی بەرهەمی کاڵاو خزمەتگوزارییەکان بەشێوەیەک کە توانای فرۆشتنیان کەمتر بۆوە دواتریش قەیرانی گەورەی ئابووری ساڵانی (۱۹۲۹-۱۹۳۲) ، بووە هۆی تێکدانی هاوسەنگی لەنێوان خواست و خستنەڕووی تەواوەتی ئابووری، (( بێگومان ئەگەر خستنەڕوو لە خواست بەرزتربێ، قەیرانی بێ بازاڕی دێتە کایەوە، ئەگەر خواست لە خستنەڕوو زیاتر بێ ئەوە قەیرانی هەڵاوسان دروست دەبێت ))، کە بووە هۆی کەمبوونەوەی توانای کڕین گشت ئەو فاکتەرانە و چەندان فاکتەری تری گرنگ لەو سەردەمەدا ئابووریناسانی خستە بەرپرسیارێتی بۆ دۆزینەوەی رێگا چارەیەک لەو واقیعە، ئەمەش بووە هۆی پەیدابوونی نوسین و توێژینەوەی تیۆری دەربارەی بەبازارخستن.

لەساڵی (۱۹۲٦ ) دا بۆ یەکەم جار ( کۆمەلەی نیشتمانی بەبازارخستن و رێکلام  Association National Marketing and Advertising ) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دامەزرا، بۆ توێژینەوە لە ڕەوشی بازاڕ و خواستی بەکاربەران و بەدواداچوون و دۆزینەوەی باشترین شێوە بۆ فرۆشتن و ساغکردنەوەی کاڵاو خزمەتگوزاریەکان، دوای جەنگی دووەمی جیهانی چالاکیەکی فراوانی بازرگانی و گەشەی ئابووری لە ئەوروپادا دەستی پێکردەوە کە بووە هۆی پەیدابوونی بازاڕێکی گەورە و چالاک و پڕ لە کێبڕکێ هەر ئەو کاتەش چەمکی (کڕیار هەمیشە لەسەر هەقە  ) پەیدا بوو، کە بە کڕۆکی بنەمای بەبازارخستن دادەنرێت.
ئەوەی جێگەی ئاماژە پێدانە تاکو شەستەکانی سەدەی ڕابردووش بەبازارخستن تەنها توێژینەوەی لە چۆنیەتی فرۆشتنی کاڵاو خزمەتگوزارییەکان دەکرد، بێ ئەوەی بایەخێکی ئەوتۆ بدات بە خواست و داخوازییەکانی بەکاربەر (کڕیار).
هەر لەو کاتەوە چەمکی زانستی بەبازارخستن هێدی هێدی گەشەی کردووە بە جۆرێک هیچ کۆمپانیایەکی گەورە یان بچووک ناتوانێت خۆی لەبەردەم کێبڕکێی بازاڕدا ڕابگرێت بەبێ خوێندنەوەی بەبازارخستن لە چالاکییە ئابووری و بازرگانیەکانیاندا.
دیارە ئەرکی سەرەکی بەبازارخستن لەلایەکەوە بریتین لە توێژینەوەی بازاڕ بەهەموو پێکهاتەکانیەوە، لە لایەکی ترەوە بریتین لە پێزانینی کاریگەریی فاکتەرە جیاوازەکان لەسەر بازاڕ لە پێناوی بەدەستهێنانی زۆرترین قازانج.

دامەزراندنی بنەماکانی بەبازارخستن وەک توێژینەوە دەربارەی بازاڕو دیاریکردنی نرخ و سیاسەتی خزمەتگوزاريەکان، دەبەسترێتەوە بە ناوی ( سیروس ماککۆرمیک – Cyrus McCormick – ۱۸۸٤-۱۸٠۹)، بەم شێوەیە لە سەرەتای ساڵی( ۱۹٠۲) دا لە زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا بەبازارخستن وەک منهەجێکی زانکۆیی خرایە پرۆگرامەکانی خوێندن بەتایبەتی لە زانکۆکانی (میشیگان و کالیفۆرنیا).
لەماوەى سالانى (1910-1925) دا, بەبازارخستن وەك چەمکێک بۆ توێژینەوە لە روخسارەكانى بازار, بووە هۆى جیگەی بايەخى پياوانى كار و كۆمپانياكان بە جۆرێک زۆربەى كۆمپانياكان بەشێكى تايبەتيان بۆ توێژينەوەى بازار دامەزراند, هەر لەم سەروبەندەدا بۆ يەكەم جار نووسين و ووتار دەربارەى بەبازارخستن لە ميدياكانى ئەمريكادا دەركەوت.
هەموو ئەمانە بوونە هۆى ئەوەى كە لەسالى (1926) دا (كۆمەلەى نيشتمانى بەبازارخستن و رێكلام – Association National Marketing and Advertising) دابمەزرێت, كە دواتر گۆرا بۆ (دەستەى كۆمەلايەتى بەبازارخستنى ئەمريكى – American Society of Marketing) , لە ئەنجامدا لەساڵى (1973) دا, گۆرا بۆ (كۆمەلەى بەبازارخستنى ئەمريكى – American Marketing Association) .
دەتوانين بڵێین سيستەمى بەبازارخستن زياتر لە ئەنجامى كاريگەرى پەيدابوونى شێوەكانى مۆنۆپۆليداى گەشەى سەند, كە پێويستى بە توێژينەوەى قوولتر و زۆرتر و هەمەلايەنانەى بازارەكان دەكرد, هەر بۆيە لەسالى (1960) دا بۆ يەكەم جار (جيرۆمى ماككارتى – Jerome McCarthy) بەهۆی مۆديلى (4p) يەوە پێناسەى كلاسيكى بە بازارخستنى پێشنياز كرد لەسەر بنەماى ئەم مۆديلە كە چوار رەگەزى سەرەكى بەبازارخستنى ديارى كرد.

د.نەهرۆ عەلی- لەکتێبی (بازاڕکاری، Marketing )

رێز لە ژیری خۆت بگرە

رێز لە ژیری خۆت بگرە
دەگێڕنەوە ئێوارەیەک سەرۆکی ئەمریکا (کالڤن کۆلدج)، کۆمەڵە هاوڕێیەکی خەڵکی زێدی خۆی داوەت کرد، تا نانی ئێوارەی لەگەڵ بخۆن.
میوانەکان لەترسی ئەوەی کە هەڵسوکەوتێکی نەشیاو بنوێنن  لە مەجلیسی سەرۆکدا، بڕیاریان دا کە هەرچی سەرۆک کردی ئەمانیش لاسایی بکەنەوە!
ئەم بڕیارەش سەرکەوتنێکی باشی بەدەست هێنا تا ئەو کاتەی کە کاتی قاوە خواردنەوە هات.
سەرۆک قاوەکەی کردە ژێر فنجانەکەیەوە، میوانەکانیش هەمان کاریان ئەنجام دا، (کۆلدج)، شەکر و خامەی کردە نێو قاوەکە، میوانەکانیش هەموو وایان کرد.
بەڵام دوای ئەمە (کۆلدج)، نوشتایەوەو ژێری فنجانە قاوەکەی خستە سەر زەوییەکە، تا پشیلەکەی بیخواتەوە.

لەم چیڕۆکە فێر دەبین:
١- ئاساییە مرۆڤ کەسی لەخۆی شارەزاتر و خوێنەوارتر بکاتە سەر مەشقی خۆی، بەڵام نەک کوێرانە شوێنی بکەوێت.
٢- هەرگیز سەربەخۆیی خۆت لەدەست مەدەو عەقڵ و ژیری خۆت تەسلیم بەکەس مەکە.
٣- هەمیشە خۆت بە و خۆت مەکە بە کەسی دی و کەسایەتی خۆت وون مەکە.
٤- سوود لە پێشنیار و بۆچوونی کەسانی تر وەربگرە، بەڵام بە هەرەمەکی و نەزانی هەرگیز گوێڕایەڵی کەس مەبە.
٥- ئەگەر لاساییکردنەوەی کوێرانە بۆ مرۆڤی زانا و شارەزا نەشیاو بێت، ئەوا زۆر نەشیاوترە بۆ کەسی نەزان و بێحیکمەت و نەشارەزا.
٦- شوێنکەوتنی کوێرانە و فەرامۆشکردنی ژیری و ڕێزنەگرتن لە خود، ئەنجامی خراپ و دژواری دەبێت، مرۆڤی ژیر هەرگیز بە وەها کارێک ڕازی نابێت.

گۆڤاری بڕیاڕ ژمارە ١١٤ ، ٢٠١٧